སྐྱུ་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཟ་མ།
སྐྱུ།
(Skyu) ནི་ལ་དྭགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ཁ་ཟས་ཀྱི་ནང་ནས་རྩ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན། འདི་ནི་གྲོ་ཕྱེ་འམ་ནས་ཕྱེ་ལས་བཟོས་པའི་སྐྱུ་མོ་ (Pasta) དང་། ཞོག་ཁོག ཉུང་མ། གུང་ལ་ཕུག་སོགས་སྔོ་ཚལ་དང་ཤ་མཉམ་དུ་བསྐོལ་བའི་ཐུག་པའི་རིགས་ཤིག་ཡིན། རྒྱལ་སྤྱིའི་ཐོག་ཡོངས་གྲགས་ཡོད་པའི་མོག་མོག་དང་ཐུག་པ་དང་མི་འདྲ་བར། སྐྱུ་ནི་ལ་དྭགས་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་དང་དགོན་སྡེ་ཁག་གི་ནང་དུ་སྤྱོད་པའི་ཡུལ་ཟས་ངོ་མ་ཞིག་ཡིན།
ངོ་སྤྲོད་དང་ངེས་ཚིག
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ལ་དྭགས་ཀྱི་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་བའི་མི་རྣམས་ཀྱི་བཟའ་བཏུང་གི་གོམས་གཤིས་ནི་ས་བབ་མཐོ་པོ་དང་གྲང་ངར་ཆེ་བའི་ཁོར་ཡུག་ལ་བསྟུན་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ལྷག་པར་དུ་དགུན་ཁའི་གྲང་ངར་ −35 ∘ ལས་བརྒལ་བའི་སྐབས་སུ་ལུས་པོའི་ནུས་སྟོབས་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཟས་མཆོག་ཅིག་ཏུ་བརྩིའོ། ཁ་ཟས་འདིའི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་ནི་ནུས་སྟོབས་ (Caloric density) ཆེ་བ་དེ་ཡིན་ཞིང་། འདིས་རི་འཛེག་པ་དང་། སོ་ནམ་པ། དེ་བཞིན་དགོན་སྡེའི་གྲྭ་བཙུན་རྣམས་ལ་ཉིན་རེའི་ལས་དོན་སྒྲུབ་པར་དགོས་པའི་ནུས་པ་སྦྱིན་གྱི་ཡོད།
"སྐྱུ" ཞེས་པའི་མིང་འདི་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་སྐད་ (Bhoti/Bodhi) ལས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ལ་དྭགས་སྐད་ནི་བོད་ཡིག་གི་ལམ་ནས་འབྲི་བཞིན་ཡོད་ཀྱང་། བོད་དབུས་གཙང་གི་སྐད་དང་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་དུ་མ་ཡོད། བོད་ཀྱི་བརྡ་རྙིང་དང་ཚིག་མཛོད་ཁག་ཏུ་ "སྐྱུ" ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བརྫིས་ནས་བཟོས་པའི་རིལ་བུ་ལ་གོ་གི་ཡོད།
ས་ཁམས་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ལ་དྭགས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་པའི་ས་བབ་མཐོ་བའི་བྱེ་ཐང་གྲང་མོ་ཞིག་ཡིན། ས་ཁུལ་འདིར་མཁའ་རླུང་གི་གནོན་ཤུགས་དམའ་བས་ཆུ་འཁོལ་བའི་ཚད་གཞི་ཡང་དམའ་རུ་འགྲོ་གི་ཡོད། དེར་བརྟེན་ས་བབ་ 3,500 meters ཡན་གྱི་མཐོ་སྒང་དུ་ཁ་ཟས་རྣམས་དལ་བུར་བསྐོལ་དགོས་པ་དང་། སྐྱུ་ནི་ཐབས་ཤེས་དེ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བཟོས་པའི་ཁ་ཟས་ཤིག་ཡིན་པས་རྒྱུ་ཆ་རྣམས་གཏིང་ཟབ་པོར་ཚོས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།
== རྒྱུ་ཆ་དང་བཟོ་ཐབས། == སྐྱུ་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་ནི་ཞིབ་ཚགས་པོ་ཞིག་ཡིན། འདི་ལ་ཆ་ཤས་གཉིས་ཡོད་དེ། སྐྱུ་མོ་ (Pasta) དང་ཁུ་བ་ (Stew) གཉིས་ཡིན།
སྐྱུ་མོ་བཟོ་སྟངས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ཕྱེ་བརྫི་བ།: གྲོ་ཕྱེའམ་ནས་ཕྱེ་ཆུ་དང་ཚྭ་ཉུང་ཙམ་མཉམ་དུ་བརྫི་དགོས།
དབྱིབས་བཟོ་བ།: ཕྱེ་དེ་སྦུག་གུ་རིང་པོར་བཟོས་རྗེས་རིལ་བུ་ཆུང་ཆུང་ (cherry ཙམ།) བཅད་དགོས།
མཐེ་བོང་གིས་མནན་པ།: རིལ་བུ་རེ་རེ་མཐེ་བོང་གིས་མནན་ནས་དབྱིབས་ལེབ་མོ་བཟོ་དགོས། འདིས་སྐྱུ་མོ་དེ་ཚོས་སླ་བ་དང་ཁུ་བ་ནང་དུ་འཁྱིལ་བར་ཕན་གྱི་ཡོད།
ཁུ་བ་བཟོ་སྟངས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]སྦྱོར་རྟ།: སྒོག་པ་དང་། ལྕ་སྒ། ཙོང་སོགས་མར་རམ་སྣུམ་ནང་དུ་བརྔོ་དགོས།
སྔོ་ཚལ།: ཞོག་ཁོག་ནི་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཡིན། དེ་བཞིན་གུང་ལ་ཕུག་དང་ཉུང་མ་སོགས་བསྲེས་དགོས།
བྲོ་བ།: ལ་དྭགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་སྐྱུ་ནང་དུ་སེར་པོ་ (Turmeric) དང་ཙིག་སྨན་ (Chili powder) སོགས་སྤྱོད་སྲོལ་མེད། དེའི་ཚབ་ཏུ་ན་གི་ (Black pepper) དང་སྔོ་གཡེར་ (Fresh cilantro) སོགས་བེད་སྤྱོད་བྱེད།
རིགས་མི་འདྲ་བ།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]འོ་སྐྱུ། (Oma-Skyu): ཆུའི་ཚབ་ཏུ་འོ་མ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བཟོས་པ་ཞིག་ཡིན།
ཤ་སྐྱུ།: ར་ཤའམ་ལུག་ཤ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བཟོས་པའི་སྐྱུ་ཡིན།
ཆུ་ཏ་གི། (Chhutagi): སྐྱུ་དང་རིགས་འདྲ་ཡང་། ཕྱེ་ཡི་དབྱིབས་ལྕེབ་ལྕེབ་ (Bow-tie shape) བཟོ་དགོས།
== འཚོ་བཅུད་དང་ཚན་རིག་གི་རྒྱབ་ལྗོངས། == ས་བབ་མཐོ་བའི་ས་ཁུལ་དུ་མིའི་ལུས་པོར་ནུས་པ་ (Energy) དགོས་མཁོ་ 6.9% ནས་ 25% བར་མང་དུ་འགྲོ་གི་ཡོད། མཁའ་རླུང་དཀོན་པའི་གནས་སུ་ལུས་པོས་མངར་ཆ་ (Carbohydrates) ནས་ནུས་པ་ lེན་པ་དེ་སྣུམ་རྩི་ (Fat) ལས་ཕན་ནུས་ཆེ་བ་ཡོད།
དཔེར་ན། དབྱང་རླུང་ (Oxygen) ལེ་ཊར་གཅིག་གིས་མངར་ཆ་བསྲེགས་ཚེ་ནུས་པ་ 5.05 kcal འབྱུང་བ་དང་། སྣུམ་རྩི་ལས་ 4.69 kcal ལས་མི་འབྱུང་། དེར་བརྟེན་གྲོ་དང་ནས་ལས་བཟོས་པའི་སྐྱུ་ནི་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་བར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་ཟས་ཤིག་ཡིན།
འཚོ་བཅུད་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་ influences Respiratory Quotient (RQ) ལྟར་ན།:
RQ= O 2
consumed
CO 2
produced
མངར་ཆ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཁ་ཟས་ཀྱིས་ RQ དེ་ 1.0 ཉེ་འཁོར་དུ་ཉར་ཐུབ་པས། དེས་ཁྲག་ནང་གི་དབྱང་རླུང་གི་ཚད་གཞི་མཐོ་རུ་གཏོང་བར་ཕན་གྱི་ཡོད།
== མཇུག་བསྡུ་བ། == སྐྱུ་ནི་ཁ་ཟས་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ལ་དྭགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དང་། རིག་གནས། དེ་བཞིན་ས་བབ་མཐོ་པོར་འཚོ་བའི་རྣམ་དཔྱོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་ཤིག་ཡིན། འདིས་ལ་དྭགས་པའི་མི་རབས་མང་པོར་གྲང་ངར་དང་དཀའ་ངལ་ལས་རྒྱལ་བའི་ནུས་པ་སྦྱིན་ཡོད་ལ། དེང་སང་ཡང་ལ་དྭགས་ཀྱི་མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་མཚོན་བྱེད་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གནས་ཡོད།
ནི་ལ་དྭགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ཁ་ཟས་ཀྱི་ནང་ནས་རྩ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན། འདི་ནི་གྲོ་ཕྱེ་འམ་ནས་ཕྱེ་ལས་བཟོས་པའི་སྐྱུ་མོ་ (Pasta) དང་། ཞོག་ཁོག ཉུང་མ། གུང་ལ་ཕུག་སོགས་སྔོ་ཚལ་དང་ཤ་མཉམ་དུ་བསྐོལ་བའི་ཐུག་པའི་རིགས་ཤིག་ཡིན། རྒྱལ་སྤྱིའི་ཐོག་ཡོངས་གྲགས་ཡོད་པའི་མོག་མོག་དང་ཐུག་པ་དང་མི་འདྲ་བར། སྐྱུ་ནི་ལ་དྭགས་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་དང་དགོན་སྡེ་ཁག་གི་ནང་དུ་སྤྱོད་པའི་ཡུལ་ཟས་ངོ་མ་ཞིག་ཡིན།
ངོ་སྤྲོད་དང་ངེས་ཚིག
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ལ་དྭགས་ཀྱི་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་བའི་མི་རྣམས་ཀྱི་བཟའ་བཏུང་གི་གོམས་གཤིས་ནི་ས་བབ་མཐོ་པོ་དང་གྲང་ངར་ཆེ་བའི་ཁོར་ཡུག་ལ་བསྟུན་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ལྷག་པར་དུ་དགུན་ཁའི་གྲང་ངར་ −35 ∘
C ལས་བརྒལ་བའི་སྐབས་སུ་ལུས་པོའི་ནུས་སྟོབས་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཟས་མཆོག་ཅིག་ཏུ་བརྩིའོ། ཁ་ཟས་འདིའི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་ནི་ནུས་སྟོབས་ (Caloric density) ཆེ་བ་དེ་ཡིན་ཞིང་། འདིས་རི་འཛེག་པ་དང་། སོ་ནམ་པ། དེ་བཞིན་དགོན་སྡེའི་གྲྭ་བཙུན་རྣམས་ལ་ཉིན་རེའི་ལས་དོན་སྒྲུབ་པར་དགོས་པའི་ནུས་པ་སྦྱིན་གྱི་ཡོད།
"སྐྱུ" ཞེས་པའི་མིང་འདི་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་སྐད་ (Bhoti/Bodhi) ལས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ལ་དྭགས་སྐད་ནི་བོད་ཡིག་གི་ལམ་ནས་འབྲི་བཞིན་ཡོད་ཀྱང་། བོད་དབུས་གཙང་གི་སྐད་དང་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་དུ་མ་ཡོད། བོད་ཀྱི་བརྡ་རྙིང་དང་ཚིག་མཛོད་ཁག་ཏུ་ "སྐྱུ" ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བརྫིས་ནས་བཟོས་པའི་རིལ་བུ་ལ་གོ་གི་ཡོད།
ས་ཁམས་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ལ་དྭགས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་པའི་ས་བབ་མཐོ་བའི་བྱེ་ཐང་གྲང་མོ་ཞིག་ཡིན། ས་ཁུལ་འདིར་མཁའ་རླུང་གི་གནོན་ཤུགས་དམའ་བས་ཆུ་འཁོལ་བའི་ཚད་གཞི་ཡང་དམའ་རུ་འགྲོ་གི་ཡོད། དེར་བརྟེན་ས་བབ་ 3,500 meters ཡན་གྱི་མཐོ་སྒང་དུ་ཁ་ཟས་རྣམས་དལ་བུར་བསྐོལ་དགོས་པ་དང་། སྐྱུ་ནི་ཐབས་ཤེས་དེ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བཟོས་པའི་ཁ་ཟས་ཤིག་ཡིན་པས་རྒྱུ་ཆ་རྣམས་གཏིང་ཟབ་པོར་ཚོས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།
== རྒྱུ་ཆ་དང་བཟོ་ཐབས། == སྐྱུ་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་ནི་ཞིབ་ཚགས་པོ་ཞིག་ཡིན། འདི་ལ་ཆ་ཤས་གཉིས་ཡོད་དེ། སྐྱུ་མོ་ (Pasta) དང་ཁུ་བ་ (Stew) གཉིས་ཡིན།
སྐྱུ་མོ་བཟོ་སྟངས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ཕྱེ་བརྫི་བ།: གྲོ་ཕྱེའམ་ནས་ཕྱེ་ཆུ་དང་ཚྭ་ཉུང་ཙམ་མཉམ་དུ་བརྫི་དགོས།
དབྱིབས་བཟོ་བ།: ཕྱེ་དེ་སྦུག་གུ་རིང་པོར་བཟོས་རྗེས་རིལ་བུ་ཆུང་ཆུང་ (cherry ཙམ།) བཅད་དགོས།
མཐེ་བོང་གིས་མནན་པ།: རིལ་བུ་རེ་རེ་མཐེ་བོང་གིས་མནན་ནས་དབྱིབས་ལེབ་མོ་བཟོ་དགོས། འདིས་སྐྱུ་མོ་དེ་ཚོས་སླ་བ་དང་ཁུ་བ་ནང་དུ་འཁྱིལ་བར་ཕན་གྱི་ཡོད།
ཁུ་བ་བཟོ་སྟངས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]སྦྱོར་རྟ།: སྒོག་པ་དང་། ལྕ་སྒ། ཙོང་སོགས་མར་རམ་སྣུམ་ནང་དུ་བརྔོ་དགོས།
སྔོ་ཚལ།: ཞོག་ཁོག་ནི་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཡིན། དེ་བཞིན་གུང་ལ་ཕུག་དང་ཉུང་མ་སོགས་བསྲེས་དགོས།
བྲོ་བ།: ལ་དྭགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་སྐྱུ་ནང་དུ་སེར་པོ་ (Turmeric) དང་ཙིག་སྨན་ (Chili powder) སོགས་སྤྱོད་སྲོལ་མེད། དེའི་ཚབ་ཏུ་ན་གི་ (Black pepper) དང་སྔོ་གཡེར་ (Fresh cilantro) སོགས་བེད་སྤྱོད་བྱེད།
རིགས་མི་འདྲ་བ།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]འོ་སྐྱུ། (Oma-Skyu): ཆུའི་ཚབ་ཏུ་འོ་མ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བཟོས་པ་ཞིག་ཡིན།
ཤ་སྐྱུ།: ར་ཤའམ་ལུག་ཤ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བཟོས་པའི་སྐྱུ་ཡིན།
ཆུ་ཏ་གི། (Chhutagi): སྐྱུ་དང་རིགས་འདྲ་ཡང་། ཕྱེ་ཡི་དབྱིབས་ལྕེབ་ལྕེབ་ (Bow-tie shape) བཟོ་དགོས།
== འཚོ་བཅུད་དང་ཚན་རིག་གི་རྒྱབ་ལྗོངས། == ས་བབ་མཐོ་བའི་ས་ཁུལ་དུ་མིའི་ལུས་པོར་ནུས་པ་ (Energy) དགོས་མཁོ་ 6.9% ནས་ 25% བར་མང་དུ་འགྲོ་གི་ཡོད། མཁའ་རླུང་དཀོན་པའི་གནས་སུ་ལུས་པོས་མངར་ཆ་ (Carbohydrates) ནས་ནུས་པ་ lེན་པ་དེ་སྣུམ་རྩི་ (Fat) ལས་ཕན་ནུས་ཆེ་བ་ཡོད།
དཔེར་ན། དབྱང་རླུང་ (Oxygen) ལེ་ཊར་གཅིག་གིས་མངར་ཆ་བསྲེགས་ཚེ་ནུས་པ་ 5.05 kcal འབྱུང་བ་དང་། སྣུམ་རྩི་ལས་ 4.69 kcal ལས་མི་འབྱུང་། དེར་བརྟེན་གྲོ་དང་ནས་ལས་བཟོས་པའི་སྐྱུ་ནི་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་བར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་ཟས་ཤིག་ཡིན།
འཚོ་བཅུད་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་ influences Respiratory Quotient (RQ) ལྟར་ན།:
RQ= O 2
consumed
CO 2
produced
མངར་ཆ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཁ་ཟས་ཀྱིས་ RQ དེ་ 1.0 ཉེ་འཁོར་དུ་ཉར་ཐུབ་པས། དེས་ཁྲག་ནང་གི་དབྱང་རླུང་གི་ཚད་གཞི་མཐོ་རུ་གཏོང་བར་ཕན་གྱི་ཡོད།
== མཇུག་བསྡུ་བ། == སྐྱུ་ནི་ཁ་ཟས་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ལ་དྭགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དང་། རིག་གནས། དེ་བཞིན་ས་བབ་མཐོ་པོར་འཚོ་བའི་རྣམ་དཔྱོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་ཤིག་ཡིན། འདིས་ལ་དྭགས་པའི་མི་རབས་མང་པོར་གྲང་ངར་དང་དཀའ་ངལ་ལས་རྒྱལ་བའི་ནུས་པ་སྦྱིན་ཡོད་ལ། དེང་སང་ཡང་ལ་དྭགས་ཀྱི་མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་མཚོན་བྱེད་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གནས་ཡོད།
'Bold text''''Bold text'''Italic text''''''