ཡི་གེ་
| Subclass of | grapheme, alphanumeric character  |
|---|---|
| ཁོངས་གཏོགས། | digraph, multigraph, word |
| Used by | alphabetic writing system, syllabic writing system, abjad, abugida |
ཡི་གེ (དབྱིན་སྐད་དུ། Letter ཡང་ན་ Character) ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་སྐད་གདངས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་མིག་མཐོང་རུང་བའི་བརྡ་རྟགས་སམ་རི་མོ་ཞིག་ལ་གོ་ཞིང་། འདི་ནི་སྐད་ཡིག་གང་ཞིག་ཡིག་ཐོག་ཏུ་འགོད་པའམ་འབྲི་ཀློག་བྱེད་པའི་ཆེས་མ་མཐའི་རྨང་གཞིའི་རྩ་བ་དེ་ཡིན། ཡི་གེ་དུ་མ་འདུས་པ་ལས་མིང་དང་། མིང་འདུས་པ་ལས་ཚིག ཚིག་འདུས་པ་ལས་བརྗོད་པ་བཅས་གྲུབ་ཀྱི་ཡོད།
ངོ་བོ་དང་སྒྲ་དོན།
[རྩོམ་སྒྲིག]བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་རིག་པའི་གཞུང་ལས། མིང་ཚིག་བརྗོད་པ་ཀུན་གྱི་གཞིར་གྱུར་པའི་སྐད་ཀྱི་གདངས་ལ་ཡི་གེ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཀ་དང་ཨ་ལྟ་བུའོ། ཡི་གེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དོན་ནི། ལེགས་སྦྱར་སྐད་ཀྱི་"ཨཀྵར" (Akshara) ཞེས་པ་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ་སྟེ། ཨ་ནི་དགག་སྒྲ་དང་ཀྵར་ནི་འགྱུར་བའམ་ཟད་པའི་དོན་ཡིན་པས། ནང་དོན་མི་འགྱུར་བ་དང་བརྗོད་ཀྱིས་མི་ཟད་པའི་ཕྱིར་ན་ཡི་གེ་ཞེས་བརྗོད་པར་གསུངས།
ཡི་གེའི་བྱུང་རབས།
[རྩོམ་སྒྲིག]འཛམ་གླིང་གི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་ཐོག་མའི་ཡི་གེ་ནི་རི་མོའི་གཟུགས་སུ་བྱུང་བ་སྟེ། གནའ་བོའི་ཨི་ཇིབ་ (Egypt) དང་སུམ་མེར་ (Sumer) སོགས་ཀྱི་བརྡ་རྟགས་རི་མོ་ནས་འགོ་བརྩམས། དེ་ནས་རིམ་བཞིན་འཕེལ་རྒྱས་ཕྱིན་ཏེ། མི་རྣམས་ཀྱིས་རི་མོ་མང་པོ་མི་དགོས་པར་སྒྲ་གདངས་མཚོན་པའི་ཡི་གེ་ཉུང་ཉུང་ཞིག་གིས་སྐད་ཆ་ཡོངས་རྫོགས་འབྲི་ཐུབ་པའི་སྒྲ་སྦྱོར་གྱི་ཡི་གེའི་ (Alphabet) མ་ལག་གསར་གཏོད་བྱས།
བོད་ཀྱི་ཡི་གེ
[རྩོམ་སྒྲིག]བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་དུས་རབས་བདུན་པའི་ནང་ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་སུ། སློབ་དཔོན་ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེར་དཔེ་བླངས་ནས་བོད་རང་གི་སྐད་གདངས་དང་མཐུན་པར་གསར་དུ་བཟོས་པར་གྲགས། (ཡང་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་འགའ་ཞིག་གིས་དེའི་སྔོན་ནས་ཞང་ཞུང་གི་སྨར་ཡིག་ཡོད་པར་བཞེད)། བོད་ཡིག་ལ་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཡི་གེ་སུམ་ཅུ་དང་དབྱངས་བཞི་བཅས་ཁྱོན་རྩ་བའི་ཡི་གེ་སོ་བཞི་ཡོད། བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་འབྲི་སྟངས་ལ་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་དབུ་ཅན་དང་དབུ་མེད་ཅེས་ཆེན་པོ་གཉིས་སུ་དབྱེ་ཡོད།
འཛམ་གླིང་གི་ཡི་གེའི་མ་ལག་གི་དབྱེ་བ།
[རྩོམ་སྒྲིག]འཛམ་གླིང་སྟེང་གི་ཡི་གེ་རྣམས་སྤྱིར་བཏང་ཁག་ཆེན་པོ་གསུམ་དུ་དབྱེ་སྲོལ་ཡོད།
- སྒྲ་སྦྱོར་གྱི་ཡི་གེ (Alphabets): དབྱངས་དང་གསལ་བྱེད་གཉིས་ཀ་ལོགས་སུ་བྲིས་ནས་སྦྱོར་དགོས་པའི་ཡི་གེ་སྟེ། དཔེར་ན་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་ཡིག་(Latin) དང་ཨུ་རུ་སུའི་ཡི་གེ་ (Cyrillic) ལྟ་བུ།
- སྦྱོར་ཀློག་གི་ཡི་གེ (Abugidas): གསལ་བྱེད་རེ་རེའི་ནང་དུ་ཨ་ཡིག་གི་སྒྲ་རང་བཞིན་གྱིས་འདུས་ཤིང་། དབྱངས་རྣམས་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྟེང་འོག་ཏུ་སྦྱོར་དགོས་པའི་ཡི་གེ་སྟེ། དཔེར་ན་བོད་ཡིག་དང་ཧིན་དིའི་ཡི་གེ་ལྟ་བུ།
- དོན་མཚོན་ནམ་རི་མོའི་ཡི་གེ (Logograms): ཡི་གེ་རེ་རེས་སྒྲ་གདངས་ཙམ་མ་ཡིན་པར་དོན་དག་རེ་མཚོན་པའི་ཡི་གེ་སྟེ། དཔེར་ན་རྒྱ་ཡིག་ལྟ་བུ།
ཡི་གེའི་བྱེད་ལས་དང་གལ་གནད།
[རྩོམ་སྒྲིག]ཡི་གེ་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱི་ཆེས་རླབས་ཆེ་བའི་གསར་གཏོད་ཅིག་ཡིན། ཡི་གེ་ཡོད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་བསམ་བློ་དང་སྐད་ཆ་རྣམས་ས་ཐག་རིང་པོར་བརྒྱུད་སྤྲོད་ཐུབ་པ་མ་ཟད། མི་རབས་ནས་མི་རབས་བར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་། རིག་གནས། ཚན་རིག ཉམས་མྱོང་རྣམས་ཉམས་མེད་དུ་ཡིག་ཐོག་ཏུ་ཉར་ཚགས་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།
འབྲེལ་ཡོད་རྩོམ་ཡིག
[རྩོམ་སྒྲིག]ཟུར་ལྟའི་ཡིག་ཆ།
[རྩོམ་སྒྲིག]- སི་ཏུ་པཎ་ཆེན་ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་གནས། སི་ཏུའི་ཞལ་ལུང་།
- དཔའ་རིས་སངས་རྒྱས། བརྡ་སྤྲོད་སྦྱོར་བ་རྣམ་གསལ།
- བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་སློབ་གཞི་རྩོམ་སྒྱུར་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་། བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་རིག་པའི་རྨང་གཞི།