འབྲུག་གི་ཚེས་བཅུའི་རིག་གཞུང་གི་བཀོད་པ། ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱེད་སྒོ་དང་། འཛིན་སྐྱོང་། ཐར་ལམ་བཅས་ཀྱི་དཔྱད་ཞིབ།

འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་"ཚེས་བཅུ་" (ཚེས་བཅུ།) ཞེས་པའི་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་དུས་སྟོན་འདི་ནི་ རིག་གཞུང་དང་མི་སེར་གྱི་འཚོ་བའི་ནང་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན།¹ ལོ་འཁོར་རེའི་དུས་སྟོན་འདི་དག་ནི་ དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་ནང་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ལྗོངས་སུ་གསང་སྔགས་རྡོ་རྗེ་ཐེག་པའི་བསྟན་པ་སྤེལ་མཁན་ ཨོ་རྒྱན་གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེའི་འཁྲུངས་སྐར་དང་མཛད་པ་བཟང་པོ་རྣམས་ལུ་རྗེས་དྲན་ཞུ་བའི་དོན་དུ་ཡིན།³ཚེས་བཅུ་འདི་ནི་ལྟད་མོ་ཙམ་མ་ཡིན་པར་ ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་ནད་ཡམས་དང་བར་ཆད་ཞི་བ་དང་། འཆི་ཁ་བར་དོའི་ (bardo) གནས་སྐབས་ལུ་ཐར་ལམ་སྟོན་པའི་ཟབ་ཆོས་ཤིག་ཀྱང་ཡིན།⁵

༡༽ ཚེས་བཅུའི་ལོ་རྒྱུས་བྱུང་རབས་དང་སྔོན་བྱོན་བརྒྱུད་པ།

ཚེས་བཅུའི་བྱུང་ཁུངས་གཙོ་བོ་ནི་གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ་འབྲུག་ཏུ་ཕེབས་པ་ལས་འགོ་བཙུགས་པ་ཡིན།² ལོ་རྒྱུས་ལྟར་ན། བུམ་ཐང་གི་ལྕགས་མཁར་རྒྱལ་པོ་སེནྡྷ་རྒྱལ་པོ་སྙུང་གཞི་དྲག་པོས་བཏབ་པའི་སྐབས། གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ་ཕེབས་ཏེ་གར་འཆམ་གྱི་ལམ་ལས་ ཡུལ་ལྷ་གཞི་བདག་གཏུམ་པོ་ཤེལ་གིང་དཀར་པོ་དམ་ལ་བཏགས་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་སྙུང་གཞི་བཅོས་ཐབས་མཛད།⁷

ཚེས་བཅུའི་ལམ་སྲོལ་འདི་ རིམ་བཞིན་གཏེར་སྟོན་པདྨ་གླིང་པ་ (༡༤༥༠-༡༥༢༡) མཆོག་གིས་དག་སྣང་ (Dag-nang) ལས་བྱུང་བའི་འཆམ་ཁག་མང་པོ་གསར་བཏོད་མཛད་པ་དང་། དུས་རབས་ ༡༧ པའི་ནང་ཞབས་དྲུང་ངག་དབང་རྣམ་རྒྱལ་མཆོག་གིས་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་ལམ་ལུགས་ནང་བརྟན་པོ་བཟོ་གནང་། དེ་ལས་རྒྱལ་སྲས་བསྟན་འཛིན་རབ་རྒྱས་མཆོག་གིས་ སྤྱི་ལོ་ ༡༦༧༠ ལུ་ བླ་མ་དགོངས་འདུས་ ཀྱི་ཆོ་ག་དང་འབྲེལ་ཏེ་ཐིམ་ཕུ་ཚེས་བཅུའི་སྲོལ་བཙུགས།⁶

ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མི་སྣ།	དུས་རབས།	ཚེས་བཅུའི་ནང་གི་ཕྱག་རྗེས།
ཨོ་རྒྱན་གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ།	དུས་རབས་ ༨ པ།	གར་འཆམ་གྱི་ཐོག་ལས་ཡུལ་ལྷ་དམ་ལ་བཏགས་ཏེ་སེནྡྷ་རྒྱལ་པོ་བཅོས་ཐབས་མཛད།³
གཏེར་སྟོན་པདྨ་གླིང་པ།	༡༥-༡༦ པ།	དག་སྣང་ལས་བྱུང་བའི་གཏེར་འཆམ་ཁག་ (དཔེར་ན་པད་གླིང་གིང་གསུམ་) སྲོལ་བཏོད།⁷
ཞབས་དྲུང་ངག་དབང་རྣམ་རྒྱལ།	༡༧ པ།	ཚེས་བཅུའི་ལམ་སྲོལ་འདི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་དང་འཛིན་སྐྱོང་གི་ཆ་ཤས་སུ་བཟོས།⁶
རྒྱལ་སྲས་བསྟན་འཛིན་རབ་རྒྱས།	༡༦༧༠	གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ་ལུ་གུས་བཀུར་ཞུ་བའི་དོན་ལུ་ཐིམ་ཕུ་ཚེས་བཅུ་བཙུགས།

༢༽ འཛིན་སྐྱོང་དང་སྒྲིག་གཞིའི་བཀོད་པ།

ཚེས་བཅུ་འགོ་འདྲེན་འཐབ་པ་ནི་ འབྲུག་གི་"ཆོས་སྲིད་གཉིས་ལྡན་" (Chhoe-sid-nyi) གྱི་ལམ་ལུགས་མཚོན་བྱེད་ཅིག་ཡིན།⁴

འཛིན་སྐྱོང་གི་འགན་འཁྲི།

རྫོང་ཁག་གི་གནས་ཚད་ལུ་ རྫོང་བདག་ (District Governor) དང་ བླ་མ་གནས་བརྟན་ (Abbot) གཉིས་ཀྱིས་སྲིད་ཕྱོགས་དང་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་འགོ་འདྲེན་མཛད།⁴

རིག་གཞུང་སྡེ་ཚན: རིག་གཞུང་གི་གནས་ཚད་མི་ཉམས་པ་དང་ གཡུས་ཚན་གྱི་མི་སེར་དང་མཉམ་རུབ་འབད་ནི་ལུ་འགན་འཁྲི་ཡོད།
རྫོང་ཁག་ཚོགས་འདུ: ཚེས་བཅུ་འཛིན་སྐྱོང་དང་འབྲེལ་བའི་སྲིད་བྱུས་ཁག་གཏན་འབེབས་བཟོ་མི་ རྫོང་ཁག་གི་ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོགས་མཐོ་ཤོས་ཡིན།⁴
རྒྱལ་གཞུང་ཟློས་གར་སློབ་སྦྱོང་ལྟེ་བ (RAPA): གཡུས་ཚན་གྱི་ཚེས་བཅུ་ནང་མི་སེར་གྱིས་བཅའ་མར་གཏོགས་རུང་ ཐིམ་ཕུ་ཚེས་བཅུ་ལྟ་བུ་ལུ་ཟློས་གར་གྱི་འཁྲབ་སྟོན་པ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ འབོད་འཆམ་དང་ཞབས་བྲོ་ཁག་སྟོན་སྲོལ་ཡོད།⁹

༣༽ གར་འཆམ་གྱི་དབྱེ་བ་དང་གནད་དོན།

ཚེས་བཅུའི་གར་འཆམ་ (Gar-chham) རྣམས་གཙོ་བོ་ཁག་གསུམ་དུ་དབྱེ་ཆོག་པ་ནི།

༡. རྣམ་ཐར་ལུ་གཞི་བཅོལ་བའི་གར་འཆམ།

འདི་ནི་སྔོན་བྱོན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་ལུ་གཞི་བཅོལ་བའི་ཟློས་གར་གྱི་རྣམ་པ་ཅན་ཞིག་ཡིན།¹¹

ཤྭ་བ་ཤྭ་ཁྱི་ (Shawo Shachi): དུས་རབས་ ༡༡ པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་རྗེ་བཙུན་མི་ལ་རས་པས་ རྔོན་པ་མགོན་པོ་རྡོ་རྗེ་དང་ཁོང་གི་ཤྭ་བ་དང་ཤྭ་ཁྱི་རྣམས་ སྙིང་རྗེའི་ཆོས་ཀྱིས་དམ་ལ་བཏགས་པའི་ཚུལ་སྟོན།
ཕོ་ལེགས་མོ་ལེགས་ (Pholay Molay): རྒྱལ་པོ་ནོར་བཟང་གི་རྣམ་ཐར་ལུ་གཞི་བཅོལ་ཏེ་ འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱ་བ་འདི་དག་ལ་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་བསླབ་བྱ་ བཞད་གད་དང་བཅས་ཏེ་སྟོན།

༢. བཀའ་གཏེར་དག་སྣང་ལས་བྱུང་བའི་གར་འཆམ།

འདི་ནི་བླ་མ་གོང་མ་རྣམས་ཀྱི་དག་སྣང་དང་གཏེར་ལས་བྱུང་བའི་འཆམ་ཁག་ཡིན།

པད་གླིང་གིང་གསུམ་ (Peling Gingsum): གཏེར་སྟོན་པདྨ་གླིང་པའི་དག་སྣང་ལས་བྱུང་བའི་ འཇུག་གིང་ (Jug-ging དབྱུག་པ་བསྣམས་པ) དང་། དྲི་གིང་ (Dri-ging རལ་གྲི་བསྣམས་པ) ། རྔ་གིང་ (Nga-ging རྔ་བསྣམས་པ) བཅས་རིམ་པ་བཞིན་སྟོན་ཏེ་ བར་ཆད་བདུད་རིགས་འདུལ་བའི་ཚུལ་ཡིན།
དགྲ་མེད་རྩེ་རྔ་འཆམ་ (Drametse Ngacham): མཁས་གྲུབ་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་གྱི་དག་སྣང་ལས་བྱུང་བའི་ སེམས་ཅན་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཞལ་འབག་བཞེས་པའི་འཆམ་འདི་ ཡུ་ནེས་ཀོ་ (UNESCO) ནང་རྩ་ཆེའི་རིག་གཞུང་ལུ་ཐོ་བཀོད་འབད་ཡོད།

༣. སྤྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་གར་འཆམ།

འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བྱང་སེམས་རྣམས་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་ལུ་སྤྲུལ་པའི་སྐུར་བཞེན་པའི་ཚུལ་ཡིན།¹¹ གཙོ་བོ་ གུ་རུ་རྣམ་བརྒྱད་ (Guru Tshengye) ཀྱི་འཆམ་ལྟ་བུ་སྟེ་ གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེའི་ཞི་དྲག་གི་སྤྲུལ་པ་སྣ་ཚོགས་མཇལ་ནི་ཡོད།

༤༽ རཀྵ་མངས་འཆམ་དང་བར་དོའི་སློབ་གསོ།

རཀྵ་མངས་འཆམ་ (ཡང་ན་དགེ་སྡིག་ཤན་འབྱེད་ཀྱི་འཆམ་) ནི་ གཏེར་སྟོན་ཀརྨ་གླིང་པའི་བར་དོ་ཐོས་གྲོལ་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ གཤིན་རྗེ་ཆོས་རྒྱལ་གྱི་དྲུང་ལུ་དགེ་སྡིག་གི་ཁྲིམས་གཅོད་འབད་བའི་ཚུལ་སྟོན་པའི་འཆམ་ཞིག་ཡིན།⁵ འཆམ་འདི་མཇལ་བ་ཙམ་གྱིས་ འཆི་ཁ་བར་དོའི་གནས་སྐབས་ལུ་ ཞི་ཁྲོའི་ལྷ་ཚོགས་རྣམས་ངོ་ཤེས་ཏེ་ ངན་སོང་ལུ་མི་ལྷུང་བར་མཐོ་རིས་ལུ་འདྲེན་པའི་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་ཡོད།¹²

༥༽ ཚོགས་པའི་མཐུན་ལམ་དང་ཨ་ཙ་རའི་འགན་ཁུར།

ཨ་ཙ་ར (Atsara) ནི་བཞད་གད་སློང་མི་ཙམ་མ་ཡིན་པར་ ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ལུ་"ཨཱ་ཙཱརྱ་" (སློབ་དཔོན) ཞེས་པའི་དོན་ཡིན། ཁོང་གི་འགན་ཁུར་ལུ་གསུམ་ཡོད་པ་ནི།

༡. ཕྱིའི་འགན་ཁུར (Pchi): འཆམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆས་གོས་དང་གར་སྟབས་ལུ་སྐྱོན་བྱུང་ན་རོགས་རམ་འབད་ནི།

༢. ནང་གི་འགན་ཁུར (Nang): མི་སེར་རྣམས་ལུ་གར་འཆམ་གྱི་གནད་དོན་དང་དོན་དག་རྣམས་ བཞད་གད་དང་སྦྲགས་ཏེ་འགྲེལ་བཤད་བརྐྱབ་ནི།

༣. གསང་བའི་འགན་ཁུར (Sang): འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆགས་ཞེན་དང་ང་རྒྱལ་རྣམས་བཤིག་སྟེ་ བདེན་པའི་དོན་ལུ་འདྲེན་པའི་སྨྱོན་པའི་སྤྱོད་པ་སྟོན་ནི།

མཇུག་བསྡུ།

འབྲུག་གི་ཚེས་བཅུ་འདི་ནི་ "དད་པའི་ལོ་རྒྱུས་གསོན་པོ་" ཞིག་ཡིན། ཚེས་བཅུའི་མཐར་ མཐོང་གྲོལ་ (Thongdrol) ཞེས་པའི་ཞལ་ཐང་ཆེན་མོ་མཇལ་བའི་སྐབས་སུ། མིག་གིས་མཇལ་བ་ཙམ་གྱིས་ ཚེ་རབས་འཁོར་བ་ནས་བསགས་པའི་སྡིག་སྒྲིབ་དག་སྟེ་ ཐར་པ་ཐོབ་པའི་ཡིད་ཆེས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།⁸ སྔོན་བྱོན་བརྒྱུད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཞག་པའི་ལམ་སྲོལ་འདི་གིས་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་གི་སྙིང་པོ་དེ་ མི་ཉམས་པར་གནས་བཞིན་ཡོད།¹