ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ།
ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་ (1683–1706) ནི་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་དང་། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཆེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་མོན་པ་རིགས་ཀྱི་སྙན་ངག་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་ནི་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་བླ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་མི་ཚེའི་བཤུལ་ལམ་ནི་དགེ་ལུགས་པའི་སྒྲིག་ལམ་དང་། ཁོང་ཉིད་ཀྱི་རྙིང་མ་པའི་གདུང་བརྒྱུད་བར་གྱི་འགལ་འདུ་དང་། ཆབ་སྲིད་ཀྱི་རྦ་རླབས་དྲག་པོའི་ཁྲོད་དུ་འདས་ཡོད། ཁོང་གི་མགུལ་གླུ་རྣམས་ནི་དེང་རབས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་སྙིང་བཅུད་དུ་བརྩི་ཞིང་། འཛམ་གླིང་ཡོངས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད།
འཁྲུངས་རབས་དང་བྱིས་པའི་དུས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་མཆོ
ག་ནི་ཕྱི་ལོ་ 1683 ལོའི་ཟླ་ 3 པར་དེང་སྐབས་རྒྱ་གར་གྱི་ཨ་རུ་ན་ཅལ་མངའ་སྡེའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་མོན་རྟ་དབང་གི་ཨུ་རྒྱན་གླིང་དུ་སྐུ་འཁྲུངས། ཁོང་གི་ཡབ་བཀྲ་ཤིས་བསྟན་འཛིན་ནི་གཏེར་སྟོན་པད་མ་གླིང་པའི་གདུང་བརྒྱུད་དྲི་མ་མེད་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཡུམ་ཚེ་དབང་ལྷ་མོ་ནི་མོན་པའི་བེ་མཁར་ཞལ་ངོ་ནས་ཡིན།
ཁོང་སྐུ་འཁྲུངས་པའི་སྐབས་སུ་ཨོ་མ་བརྩི་ཁང་ཞེས་པའི་ཆུ་མིག་ནས་ཆུའི་ཚབ་ཏུ་འོ་མ་ཐོན་པ་དང་། ལྷ་ཚོགས་ཀྱིས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་སོགས་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་དུ་མ་བྱུང་བར་གྲགས། ཐོག་མའི་མཚན་ལ་སངས་རྒྱས་བསྟན་འཛིན་དང་། ཕྱིས་སུ་ངག་དབང་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་གསོལ།
ངོས་འཛིན་དང་གསང་རྒྱའི་སྐོར།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་དགོངས་པ་རྫོགས་སྐབས། སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོས་བོད་ཀྱི་བརྟན་ལྷིང་དང་པོ་ཏ་ལའི་འཛུགས་སྐྲུན་ཆེད་རྒྱལ་བའི་དགོངས་རྫོགས་ལོ་ངོ་ 15 རིང་གསང་རྒྱ་བྱས། དེ་ལྟར་གསང་རྒྱ་བྱེད་རིང་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་ངོས་འཛིན་བྱུང་ནའང་། ལྷ་སར་གདན་མ་དྲངས་པར་ལྷོ་ཁ་མཚོ་སྣར་གསང་བའི་སྒོ་ནས་བཞུགས་སུ་གསོལ། ཕྱི་ལོ་ 1697 ལོར་གསང་རྒྱ་རྡིབ་རྗེས་ལྷ་སར་གདན་དྲངས་ཏེ་པཎ་ཆེན་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་ལས་དགེ་ཚུལ་གྱི་སྡོམ་པ་བཞེས།
སྡོམ་པ་ཕྱིར་འབུལ་དང་མཛད་སྤྱོད།
རྒྱལ་དབང་མཆོག་དགུང་ལོ་ 18 ལ་ཕེབས་སྐབས། སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་དགེ་སློང་གི་སྡོམ་པ་བཞེས་རྒྱུའི་ཚབ་ཏུ་པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་མདུན་དུ་དགེ་ཚུལ་གྱི་སྡོམ་པའང་ཕྱིར་འབུལ་གནང་། དེའི་རྗེས་སྐྱ་བོའི་ཆ་བྱད་འཛིན་པ་དང་། དབུ་སྐྲ་རིང་པོ་བཞག་སྟེ་ལྷ་ས་ཞོལ་གྱི་ཆང་ཁང་དང་སྤྲོ་སྐྱིད་ཁང་དུ་དྭངས་བཟང་དབང་པོ་ཞེས་པའི་མཚན་གྱི་ཐོག་ནས་སྤྲོ་གསེང་དུ་ཕེབས་ཀྱི་ཡོད། ཁོང་གི་མཛད་སྤྱོད་འདི་ནི་རྙིང་མ་པའི་རྣལ་འབྱོར་པའམ་གྲུབ་ཐོབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ (Crazy Wisdom) དང་འདྲ་བར་བཤད།
མགུལ་གླུ་དང་རྩོམ་རིག
ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་མགུལ་གླུ་རྣམས་ནི་བོད་ཀྱི་དམངས་ཁྲོད་སྙན་ངག་ "གཞས་" ཀྱི་ལུས་སུ་བྲིས་ཡོད་ལ། དེའི་ནང་མཛའ་བརྩེ་དང་། མི་རྟག་པ། རང་དབང་། གསང་སྔགས་ཀྱི་ལྟ་སྤྱོད་བཅས་འདྲེས་ཡོད། ཁོང་གི་སྙན་ངག་ནི་གོ་བདེ་ཞིང་སེམས་འགུལ་ཐེབས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། བོད་ཙམ་མ་ཟད་རྒྱ་ནག་དང་ནུབ་ཕྱོགས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ཏུའང་ཡོངས་སུ་གྲགས།
མགུལ་གླུ་གྲགས་ཅན་འགའ།:
"ངས་ནི་བླ་མའི་ཞལ་རས་..."
"བྱ་དེ་ཁྲུང་ཁྲུང་དཀར་མོ། །གཤོག་པ་ང་ལ་གཡོར་དང་། །"
"ཤར་ཕྱོགས་རི་བོའི་རྩེ་ནས། །དཀར་གསལ་ཟླ་བ་ཤར་བྱུང་། །"
ཆབ་སྲིད་ཀྱི་རྦ་རླབས་དང་སྐུ་གཤེགས་ཚུལ།
ཕྱི་ལོ་ 1705 ལོར་སོག་པོ་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་བཀྲོངས་པ་དང་། ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་ནི་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་ཡང་སྲིད་དངོས་མ་མ་ཡིན་པའི་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས། ཕྱི་ལོ་ 1706 ལོར་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་རྒྱལ་དབང་མཆོག་འཛིན་བཟུང་བྱས་ཏེ་རྒྱ་ནག་ཏུ་གདན་འདྲེན་ཞུས་པའི་ལམ་བར་དུ་མཚོ་སྔོན་པོའི་འགྲམ་ནས་གར་སོང་ཆ་མེད་དུ་གྱུར། གཞུང་ཕྱོགས་ནས་ཁོང་ནད་གཞིའི་དབང་གིས་སྐུ་གཤེགས་པར་བརྗོད་ཀྱང་། དོན་དངོས་སུ་བཀྲོངས་པའམ་བྲོས་བྱོལ་དུ་ཕེབས་པའི་བཤད་སྲོལ་དུ་མ་ཡོད།
གསང་བའི་རྣམ་ཐར་དང་ཨ་ལག་ཤའི་བྱུང་བ།
སོག་པོ་དགེ་བཤེས་ངག་དབང་ལྷུན་གྲུབ་དར་རྒྱས་ཀྱིས་ཕྱི་ལོ་ 1757 ལོར་བརྩམས་པའི་ "ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་གསང་བའི་རྣམ་ཐར་" ནང་། རྒྱལ་དབང་མཆོག་མཚོ་སྔོན་པོ་ནས་བྲོས་བྱོལ་དུ་ཕེབས་ཏེ། བོད་དང་། རྒྱ་གར་། བལ་པོ། སོག་ཡུལ་བཅས་སུ་ཞབས་ཀྱིས་བཅགས་ནས་སྒོམ་སྒྲུབ་དང་འགྲོ་དོན་མཛད་དེ་མཐར་ཕྱི་ལོ་ 1746 ལོར་སོག་ཡུལ་ཨ་ལག་ཤར་སྐུ་གཤེགས་པར་བཤད། རྣམ་ཐར་འདིའི་ནང་ཁོང་གིས་ཨ་ལག་ཤའི་དགོན་པ་བཅུ་གསུམ་གྱི་མཁན་པོ་མཛད་པར་འཁོད།
ཡང་སྲིད་ལུང་བསྟན་དང་ཤུལ་བཞག
རྒྱལ་དབང་མཆོག་གི་མགུལ་གླུ་ "ལི་ཐང་བསྐོར་ནས་སླེབས་ཡོང་" ཞེས་པའི་ལུང་བསྟན་ལྟར། ཕྱི་ལོ་ 1708 ལོར་ཁམས་ལི་ཐང་དུ་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བདུན་པ་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་འཁྲུངས་པ་དང་། འདིས་ཁོང་གི་ཡང་སྲིད་འཁྲུལ་བྲལ་ཡིན་པ་བདེན་དཔང་བྱས།
དེང་རབས་ཀྱི་ཤུལ་བཞག: ཕྱི་ལོ་ 2024 ལོར་རྒྱ་གར་གྱི་སྲུང་སྐྱོབ་ལྷན་ཁང་གིས་མོན་རྟ་དབང་གི་རི་བོ་ཞིག་ལ་ "ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་རི་བོ་" ཞེས་མཚན་གསོལ། ཁོང་གི་མགུལ་གླུ་རྣམས་དེང་རབས་ཀྱི་རོལ་དབྱངས་དང་། གློག་བརྙན། རྩོམ་རིག་བཅས་ཀྱི་ནང་བེད་སྤྱོད་ཆེན་པོ་བྱེད་བཞིན་ཡོད།
དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།
སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ། "རྒྱལ་དབང་དྲུག་པའི་རྣམ་ཐར།"
ངག་དབང་ལྷུན་གྲུབ་དར་རྒྱས་། "ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་གསང་བའི་རྣམ་ཐར།"
ཀེ་དོན་གྲུབ། "ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་མགུལ་གླུ།"
མེག་ཁེལ་ཨེ་རི་སི། "སྦས་པའི་གཏེར་མཛོད་དང་གསང་བའི་མི་ཚེ།"
བེ་རི་འཇིག་མེད་དབང་རྒྱལ། "ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་མགུར་གླུ་དཔྱད་པའི་གཏམ་གསར།"
ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་དྲ་ཚིགས།