མ་བྱིན་ལེན་གྱི་ཕམ་པ་
མ་བྱིན་ལེན་གྱི་ཕམ་པ་ (Template:Lang-pi) ནི་གནས་བརྟན་སྡེ་པའི་དགེ་སློང་གི་འདུལ་བའི་བཅས་ཁྲིམས་ལས། ཕམ་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི་བསླབ་བྱ་གཉིས་པ་དེ་ཡིན། བཅས་ཁྲིམས་འདི་དང་འགལ་ན་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་ནས་ཕྱིར་འབུད་གཏོང་བ་དང་། སླར་ཡང་དགེ་སློང་གི་སྡོམ་པ་ལེན་དུ་མེད་པར་བཟོ་བའི་ཉེས་པ་ལྕི་ཤོས་ཤིག་ཡིན།[༡][༢]
མི་གསོད་པ་དང་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལྟ་བུའི་ཕམ་པའི་ལྟུང་བ་གཞན་དག་ནི་བྱ་སྤྱོད་དངོས་ལ་བརྟེན་ནས་ངོས་འཛིན་གསལ་པོ་ཡོད་མོད། མ་བྱིན་པར་ལེན་པའི་ལྟུང་བ་ནི་དངོས་པོའི་རིན་ཐང་ལ་རག་ལས་ཡོད། དགེ་སློང་ཞིག་གིས་རིན་ཐང་ མ་ཤ་ཀ་ལྔ་ (ཡང་ན་ རྐང་པ་གཅིག) གམ་དེ་ལས་ལྷག་པའི་དངོས་པོ་ཞིག་བརྐུས་ན་ཕམ་པའི་ལྟུང་བ་ཕོག་གི་ཡོད། གནའ་བོའི་རྒྱ་གར་གྱི་མ་ག་དྷའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཌཱ་ (Karshapana) ལ་གཞི་བཅོལ་བའི་རིན་ཐང་གི་ཚད་གཞི་འདི་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་དགེ་འདུན་པའི་སྡེ་ཁག་ནང་དཔྱད་ཞིབ་དང་རྩོད་གླེང་བྱེད་གཞི་ཆེན་པོ་ཞིག་ཆགས་ཡོད།[༣]
འབྱུང་ཁུངས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]འདུལ་བ་ལུང་གི་མདོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ (Suttavibhaṅga) ལྟར་ན། བཅས་ཁྲིམས་འདི་ནི་རྫ་མཁན་གྱི་བུ་དགེ་སློང་ དྷ་ནི་ཡ་ (Dhaniya) དང་འབྲེལ་བའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་བཅས་པ་རེད།[༡]
དྷ་ནི་ཡའི་གནས་ཚུལ།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]དགེ་སློང་དྷ་ནི་ཡས་རང་ཉིད་ལ་སྤྱིལ་བུ་བརྟན་པོ་ཞིག་བཟོ་བའི་ཆེད། མ་ག་དྷའི་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོའི་ (Bimbisara) ཤིང་མཛོད་ནས་ཤིང་དུམ་བུ་ཁ་ཤས་བླངས་པ་རེད། ཁོང་འཛིན་བཟུང་བྱེད་སྐབས། དྷ་ནི་ཡས་རྒྱལ་པོས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་རྩྭ་དང་། ཤིང་། ཆུ་བཅས་བེད་སྤྱོད་ཆོག་པའི་གནང་བ་སྔོན་ནས་སྤྲད་ཡོད་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བླངས་པ་ཡིན་ཞེས་ཞུས། འོན་ཀྱང་བློན་པོ་དབྱར་གྱི་རྣམ་པས་ (Vassakara) གནང་བ་དེ་ནི་བདག་པོ་མེད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་གོ་བ་ལས། རྒྱལ་པོའི་བདག་དབང་ཡོད་པའི་ཤིང་ཆ་རྣམས་ལ་མི་གོ་ཞེས་གསལ་བཤད་བྱས།[༤]
རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་འཇུག་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དགེ་སློང་ལ་ཁྲིམས་གཅོད་མ་བྱས་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བྱ་སྤྱོད་དེས་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་ལ་མཚན་ཤས་དང་ཁྲིམས་ཀྱི་ཉེན་ཁ་ཡོང་སྲིད་པ་མཁྱེན་ནས། རྒྱལ་ཁྲིམས་དང་མཐུན་པའི་བཅས་ཁྲིམས་ཤིག་གཏན་འབེབས་གནང་བར་དགོངས་ཤིང་། སྔོན་ཁྲིམས་དཔོན་བྱས་མྱོང་བའི་དགེ་སློང་ཞིག་ལ་བཀའ་འདྲི་གནང་བར། ཁོང་གིས་རིན་ཐང་ རྐང་པ་གཅིག་ (མ་ཤ་ཀ་ལྔ་དང་མཚུངས) གི་རྐུ་མ་ལ། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་ལྕག་གིས་བརྡུང་བའམ། བཙོན་དུ་འཇུག་པའམ། ཡུལ་ནས་ཕྱུང་བ་བཅས་ཀྱི་ཆད་པ་གཅོད་ཀྱི་རེད་ཅེས་ཞུས།[༡]
དེར་བརྟེན་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསླབ་པ་འདི་ལྟར་བཅས་སོ།
"དགེ་སློང་གང་གིས་གྲོང་ངམ། དགོན་པ་ནས་མ་བྱིན་པར་བླངས་པ་སྟེ། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་གང་གི་ཚུལ་གྱིས། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རྐུན་མ་བཟུང་ནས། བསད་པའམ། བཅིངས་པའམ། ཡུལ་ནས་ཕྱུང་བར་འགྱུར་བ་ལྟ་བུའི། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་དེ་ལྟ་བུ་བླངས་ན། དགེ་སློང་དེ་ཡང་ཕམ་པ་ཡིན་ཏེ། གནས་ནས་ཕྱུང་བའོ།"
ལྟུང་བའི་ཡན་ལག
[མ་ངོས་ཞུ་དག]རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ནང་དུ་ཕམ་པའི་ལྟུང་བ་འབྱུང་བ་ལ་ངེས་པར་དུ་ཚང་དགོས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་གསུངས་ཡོད། གལ་ཏེ་རིན་ཐང་གི་ཚད་ལོངས་ཀྱང་ཡན་ལག་གཞན་མ་ཚང་ན། དེ་ནི་ལྟུང་བ་ལྕི་ཤོས་ (ཕམ་པ) མ་ཡིན་པར་སྦོམ་པོའམ་ཉེས་བྱས་སུ་འགྱུར་རོ།[༥]
| ཡན་ལག | པཱ་ལིའི་སྐད། | མཚན་ཉིད། |
|---|---|---|
| 1. གཞི། (ཡུལ།) | Parapariggahita | དངོས་པོ་དེ་མི་གཞན་གྱི་བདག་དབང་ཡོད་པ་ཞིག་དགོས། དུད་འགྲོ་དང་ཡི་དྭགས་ཀྱི་རྫས་བརྐུས་ན་ཉེས་པ་ཆུང་།[༦] |
| 2. འདུ་ཤེས། | Parasaññitā | དགེ་སློང་དེས་དངོས་པོ་དེ་གཞན་གྱི་ཡིན་པར་ཤེས་དགོས། བདག་པོ་མེད་པར་བསམས་ནས་བླངས་ན་ལྟུང་བ་མེད། |
| 3. ཀུན་སློང། | Theyyacitta | རྐུ་སེམས་ཡོད་དགོས། ཡིད་ཆེས་ཀྱིས་ (བསྟུན་ནས) བླངས་ན་རྐུ་མ་མིན། |
| 4. རིན་ཐང་། | Bhaṇḍāgha | དངོས་པོ་དེའི་རིན་ཐང་མ་ཤ་ཀ་ལྔ་ལོངས་པ་དགོས། |
| 5. སྦྱོར་བ། | Thānācāvana | དངོས་པོ་དེ་རང་གནས་ནས་སྤོ་བ།[༦] |
"སྦྱོར་བ" འམ་རང་གནས་ནས་སྤོ་བའི་སྐོར་ཞིབ་ཕྲ་གསུངས་ཡོད། དཔེར་ན། དགེ་སློང་གིས་རྐུ་སེམས་ཀྱིས་དངོས་པོ་ཞིག་ལ་རེག་ཀྱང་གནས་ནས་མ་སྤོས་ན། ཉེས་པ་ཆུང་། དངོས་པོ་དེ་སྐྲ་རྩེ་ཙམ་ཞིག་སྤོས་པ་ཡིན་ནའང་རྐུ་མའི་ལས་དེ་རྫོགས་པར་བརྩིའོ།
རིན་ཐང་གི་ཚད།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]བཅས་ཁྲིམས་འདིའི་དཀའ་གནད་ཆེ་ཤོས་ནི་ མ་ཤ་ཀ་ལྔའི་ (རྐང་པ་གཅིག) རིན་ཐང་དེ་ཡིན། གཞུང་ལས་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོའི་དུས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་དངུལ་ལོར་ལ་གཞི་བཅོལ་དགོས་པར་གསུངས་ཤིང་། དེའི་དུས་སུ་ཀར་ཤ་པ་ན་གཅིག་ལ་མ་ཤ་ཀ་ཉི་ཤུ་ཡོད།[༧]
དངུལ་ལོར་གྱི་གཞི་རྟེན།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]དངུལ་ལོར་དཔྱད་ཞིབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེའི་དུས་ཀྱི་དངུལ་ལོར་ནི་ དངུལ་གྱི་ཀར་ཤ་པ་ན་ (Silver Karshapana) ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཅིང་། དེའི་ལྗིད་ཚད་ལ་ཕལ་ཆེར་གྷ་རམ་ 3.4 ཙམ་ཡོད།[༨][༩][༡༠][༡༡]
དཔལ་འབྱོར་གྱི་གནས་སྟངས་དང་ཉོ་ནུས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]དེང་སང་གི་ཆར་དངུལ་གྷ་རམ་ 0.85 ལ་རིན་ཐང་ཆེར་མེད་ཀྱང་ (ཨ་སྒོར་ 1 ལས་ཉུང་)། སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ 500 ཙམ་གྱི་དུས་སུ་དེའི་ཉོ་ནུས་ནི་མཐོ་པོ་ཡོད། ཀཽ་ཊི་ལྱའི་དོན་གྱི་བསྟན་བཅོས་ (Arthaśāstra) ལྟར་ན། ངལ་རྩོལ་བ་ཞིག་ལ་ཟླ་རེར་གླ་ཕོགས་ པ་ན་ (Pana) ལྔ་རེ་ཐོབ་ཀྱི་ཡོད། དེས་ན་པ་ནའི་བཞི་ཆ་གཅིག་ནི་ཕལ་ཆེར་ ཉིན་ཕྱེད་དང་གཉིས་ཀྱི་གླ་ཕོགས་དང་མཚུངས།[༡༤][༡༥] རྐང་པ་གཅིག་གིས་དུས་དེར་ཟས་ཐུན་གཅིག་གམ། མཁོ་ངེས་ཀྱི་ཅ་དངོས་ཉོ་ཐུབ་པ་དང་། རྐུ་མའི་ཉེས་ཆད་ཀྱང་བརྐུས་པའི་དངོས་པོ་དེའི་རིན་ཐང་ལས་ལྡབ་མང་པོས་ཆེ་བ་ཡོད།[༡༦]
འགྲེལ་ཚུལ་ཁག
[མ་ངོས་ཞུ་དག]གནའ་བོའི་དངུལ་ལོར་དང་དེང་དུས་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་བར་གྱི་ཁྱད་པར་སེལ་ཆེད། དེང་གི་ཆོས་བརྒྱུད་ཁག་གིས་རིན་ཐང་གི་ཚད་གཞི་འདི་ལ་འགྲེལ་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་གནང་གི་ཡོད།
- དངུལ་གྱི་ལྗིད་ཚད་ཇི་བཞིན་པ།
- འདིས་གནའ་བོའི་དངུལ་གྱི་ལྗིད་ཚད་ (གྷ་རམ་ 0.85) ཁོ་ནར་གཞི་བཅོལ་གྱི་ཡོད། འདི་ལྟར་ན་རིན་ཐང་གི་ཚད་གཞི་ཧ་ཅང་དམའ་པོ་ (ཨ་སྒོར་ 1 ལས་ཉུང་བ) ཆགས་ཀྱི་ཡོད། དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་ཕལ་ཆེ་བས་ལྟ་ཚུལ་འདི་ཁས་ལེན་གྱི་མེད། གང་ཡིན་ཟེར་ན། དེ་ནི་ "རྒྱལ་པོའི་ཁྲིམས" ཀྱི་ཆ་རྐྱེན་དང་མི་མཐུན་ཏེ། རྒྱལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆ་རྐྱེན་ལྟར་ན་རྐུ་མ་དེ་ཡུལ་ནས་ཕྱུང་བའི་ཉེས་ཆད་ཕོག་འོས་པ་ཞིག་དགོས་ཀྱི་ཡོད།[༡༧][༡༨]
- གསེར་གྱི་ཚད་གཞི། (སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་གྱི་ལུགས།)
- དུས་རབས་ལྔ་པ་ཙམ་ལ་བརྩམས་པའི་ ཀུན་ཏུ་དང་བར་མཛེས་པའི་ (Samantapasadika) འགྲེལ་པའི་ནང་། དངུལ་གྱི་རིན་ཐང་ཆག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡིན་སྲིད་པས། ཚད་གཞི་དེ་དངུལ་ནས་གསེར་ལ་བསྒྱུར་ཡོད། དེར་མ་ཤ་ཀ་གཅིག་ནི་ གསེར་གྱི་འབྲས་འབྲུ་བཞི་དང་མཚུངས་པར་བཤད།
- ཚད་གཞི། གསེར་གྱི་འབྲས་འབྲུ་ 20 (གསེར་གྱི་ཏྲོ་ཡེ་ཨོན་སི་ Troy ounce གཅིག་གི་ 1/24 ཙམ)།[༡༩]
- དེང་གི་རིན་ཐང་། ཕལ་ཆེར་ཨ་སྒོར་ $110 ཙམ། (2025 ལོའི་གསེར་གོང་ལྟར་ན།) ཚད་གཞི་འདི་ནི་ཐེ་ལན་ཌིའི་ནགས་ཁྲོད་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་སོགས་གནས་བརྟན་སྡེ་པའི་ལུགས་འཛིན་པ་མང་པོས་ཁས་ལེན་གནང་གི་ཡོད། གང་ལགས་ཤེ་ན། འདི་ནི་གནའ་བོའི་ཉོ་ནུས་ (ཉིན་ཕྱེད་དང་གཉིས་ཀྱི་གླ་ཕོགས) དང་མཐུན་པས་སོ།[༢༠]
- དུས་རབས་ལྔ་པ་ཙམ་ལ་བརྩམས་པའི་ ཀུན་ཏུ་དང་བར་མཛེས་པའི་ (Samantapasadika) འགྲེལ་པའི་ནང་། དངུལ་གྱི་རིན་ཐང་ཆག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡིན་སྲིད་པས། ཚད་གཞི་དེ་དངུལ་ནས་གསེར་ལ་བསྒྱུར་ཡོད། དེར་མ་ཤ་ཀ་གཅིག་ནི་ གསེར་གྱི་འབྲས་འབྲུ་བཞི་དང་མཚུངས་པར་བཤད།
- རྒྱལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚད་གཞི།
- ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་དགེ་སློང་ཁ་ཤས་ཏེ། དཔེར་ན་ཨ་ཛན་བྲཧྨ་ (Ajahn Brahm) ལྟ་བུས། "བརྡུང་བའམ། བཙོན་དུ་འཇུག་པའམ། ཡུལ་ནས་ཕྱུང་བ" ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་གཙིགས་ཆེར་འཛིན་གྱི་ཡོད། ཁོང་ཚོས་དངུལ་གྱི་གྲངས་འབོར་དེ་ནི་དུས་སྐབས་དེའི་ཉེས་པ་ལྕི་བའི་རང་བཞིན་མཚོན་པ་ཙམ་རེད་ཅེས་རྩོད་པ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེར་བརྟེན་ཡུལ་ལུང་སོ་སོའི་ཁྲིམས་ལུགས་ལྟར། ཡུལ་ནས་ཕྱུང་བའམ་བཙོན་འཇུག་ཡུན་རིང་བྱེད་དགོས་པའི་རྐུ་མ་ཆེན་པོའི་རིགས་ (མང་ཆེ་བ་ཨ་སྒོར་ $1,000 ལས་བརྒལ་བ) བརྐུས་ན་གཞི་ནས་ཕམ་པ་འབྱུང་བར་འདོད་དོ།[༢༠]
དེང་དུས་ཀྱི་ལག་ལེན།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]- ཌི་ཇི་ཊལ་ (Digital) གྱི་རྐུ་མ། མཉེན་ཆས་དང་གློག་རྡུལ་གྱི་དངོས་པོ་རྐུ་བ་ལྟ་བུ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ཡིན་མིན་ཐད་རྩོད་པ་ཡོད། རིན་ཐང་གི་ཆ་ནས་ཚད་ ($110 ལས་མཐོ་བ) ལོངས་སྲིད་ཀྱང་། "སྦྱོར་བ" འམ་གནས་ནས་སྤོ་བའི་ཆ་དེ་གསལ་པོ་མེད། ཡིག་ཆ་ཞིག་བཤུ་ལེན་ (Copy) བྱེད་པ་དེ་གནས་ནས་སྤོས་པ་ཡིན་ནམ། འདུལ་བ་འཛིན་པ་མང་པོས་འདི་ནི་བདག་པོ་ལ་ཁེ་བཟང་གི་གྱོང་གུད་ཕོག་པ་ལས་དངོས་པོ་རང་ཉིད་བོར་བ་མིན་པས། ཕམ་པ་མིན་པར་ སྦོམ་པོའི་ལྟུང་བར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།[༡༧]
- གླ་མི་སྤྲོད་པ། མེ་འཁོར་སོགས་ལ་གླ་མ་སྤྲད་པར་འཛུལ་བ་ནི་ཉེས་པ་ཆུང་བར་བརྩི། འགྲུལ་བཞུད་ཀྱི་ཁེ་ལས་ལ་གྱོང་གུད་ཕོག་ཀྱང་། འགྲུལ་གླ་གཅིག་གི་རིན་ཐང་ནི་གསེར་གྱི་ཚད་གཞི་ ($110) ལས་དམའ་བ་ཡོད་པ་དང་། དངོས་པོ་གནས་ནས་སྤོས་པའི་དོན་ཡང་མི་ཚང་བས་སོ།[༢༡]
གཟིགས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]- འདུལ་བ་ལུང་།
- སོ་སོ་ཐར་པའི་མདོ། (Patimokkha)
- ཕམ་པ།
- བསྙེན་རྫོགས།
ལུང་ཁུངས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]- 1 2 3 Vinaya Pitaka, Suttavibhaṅga, Pārājika II (Origin Story). Wisdom Library.
- ↑ "The Second Precept: Abstain from Stealing". Gotami Vihara Society Malaysia.
- ↑ "Karshapana: coin from Maurya Empire". Dema Coins.
- ↑ Horner, I.B. (Trans). The Book of the Discipline, Vol. I (Suttavibhaṅga). Pali Text Society. Internet Archive.
- ↑ Vinaya Pitaka, Nissaggiya 18. Wisdom Library.
- 1 2 Vinaya Pitaka, Pārājika II (Permutations). Wisdom Library.
- ↑ "1 Karshapana, Magadh Janpada". Tezbid.
- ↑ "Silver Karshapana of Magadha Janapada". Mintage World.
- ↑ Thomas, Edward. Ancient Indian Weights. Internet Archive.
- ↑ Wikipedia contributors. "Coinage of India". Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- ↑ "Ancient Coins - Ancient India History Notes". Prepp.
- ↑ "Pre-Mauryan punchmarked coins". NumisMall.
- ↑ "1 Karshapana - Magadha Janapada". Numista.
- ↑ Kautilya Arthashastra, Book IV. Wikisource.
- ↑ Chaturvedi, S. "Fiscal Aspects of Irrigation Administration in Mauryan Period". ResearchGate.
- ↑ Kautilya Arthashastra, Chapter 17 (Robbery). Wisdom Library.
- 1 2 "Stealing: what amount is parajika?". Classical Theravada.
- ↑ "How worth is the Pāda?". SuttaCentral.
- ↑ "Gold is Old: Noble Metal in Indian Economy through Ages". IIM Ahmedabad. PDF.
- 1 2 Brahmavamso, Ajahn. "Vinaya: The Four Disrobing Offences". PDF.
- ↑ "Is train hopping/fare evasion considered a violation of Parajika 2?". SuttaCentral.