བགྲོ་གླེང་།:བརྡ་དག་ཕྱེ་མ་ལེབ་ཀྱི་གཤོག་རླབས་

ཧེ་གྷེལ་གྱི་ངོ་སྤྲོད་རགས་བསྡུས། བེ་རི་འཇིགས་མེད།

ཧེ་གྷེལ་གྱི་ངོ་སྤྲོད་རགས་བསྡུས། བེ་རི་འཇིགས་མེད། གེ་ཨོར་ཝིལ་ཧེལ་མ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ཧེ་གྷེལ་(Georg Wilhelm Friedrich Hegel) (ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༠ ཟླ་ ༨ ཚེས་ ༢༧ – ༡༨༣༡ ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༤) ནི་འཇར་མན་གྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་བ་ཞིག་དང་། འཇར་མན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་འདུས་ཤེས་ཀྱི་ལྟ་གྲུབ་(German idealism)ཁྲོད་ཀྱི་མི་སྣ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། ནུབ་ཕྱོགས་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཐོག་ཁོང་གི་ཤུགས་རྐྱེན་ནི་བརྗོད་གཞི་རྒྱ་ཆེན་པོར་ཁྱབ་ཡོད་དེ། ཤེས་བྱ་རིག་པ་(epistemology)དང་དངོས་པོ་རིག་པ་(ontology)ཡི་གཏན་ཚིགས་ཀྱི་གནད་དོན་ནས། ཆབ་སྲིད་མཚན་ཉིད་རིག་པ་དང་། སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པ། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་བཅས་ཀྱི་བར་དུ་ཡིན། ཧེ་གྷེལ་ནི་སི་ཊུཊ་གྷར་ཊི་(Stuttgart)རུ་སྐུ་འཁྲུངས། ཁོང་གི་མི་ཚེ་ནི་གསར་བརྗེ་རིང་ལུགས་(Enlightenment)དང་རོམ་མན་ཊིག་(Romantic)ལས་འགུལ་བར་གྱི་བརྒལ་བའི་དུས་སྐབས་དང་འཁེལ་ཡོད། ཁོང་གི་ལྟ་གྲུབ་ནི་ཧྥ་རན་སིའི་གསར་བརྗེ་དང་ན་པོ་ལིཨོན་གྱི་དམག་འཁྲུག་གིས་དབྱར་བཅོས་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། དོན་རྐྱེན་དེ་དག་ལ་ཁོང་གིས་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཟུར་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་གནང་ཡོད། ཁོང་གི་མཁས་པའི་མི་ཚེ་ནི་བྷར་ལིན་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་གོ་གནས་ཐོབ་པ་དང་བཅས་རྩེར་སོན་པ་ཡིན་ལ། དེ་གར་ཁོང་མ་གྲོངས་བར་དུ་ཤེས་ཡོན་གྱི་མི་སྣ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གནས་ཡོད། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་ཡོངས་སུ་དེང་རབས་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་རྒྱུན་མཐོང་གི་བཟོད་མི་ཐུབ་པའི་ལྟ་བ་གཉིས་སྦྲགས་(dualisms)ཀྱི་རིགས་ལ་དག་ཐེར་བྱ་རྒྱུར་འབད་བརྩོན་གནང་ཡོད། ཁོང་གི་གྲུབ་འབྲས་གཙོ་བོ་ནི་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་ལ་ཁྱོན་ཡོངས་ནས་གཅིག་གྱུར་གྱི་ལྟ་ཚུལ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་མ་ལག་ཅིག་གསར་གཏོད་བྱས་པ་དེ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཤེས་ཀྱི་ལྟ་གྲུབ་(absolute idealism)ཅེས་བརྗོད་ཅིང་། མ་ལག་དེའི་སྙིང་པོ་ནི་ "སེམས་ཉིད་"(Geist)ཅེས་པ་དེ་ཡིན། དེ་ནི་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་མིའི་རིགས་ཀྱིས་རིམ་པས་དར་རྒྱས་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་ཁྲོད་རང་ཉིད་ངོ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ཞིག་ཏུ་བསྟན་ཡོད། ཧེ་གྷེལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བྱེད་ཐབས་ནི་དགག་སྒྲུབ་བམ་དཔྱད་སྒོམ་(dialectical or speculative)ཞེས་འབོད་ཅིང་། དེས་ལྟ་ཚུལ་དང་ཤེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་རང་གི་ནང་གི་ཚད་གཞིའི་ཐོག་ནས་དཔྱད་པ་བཏང་སྟེ། དེའི་ནང་གི་འགལ་ཟླ་དང་ཕྱོགས་ལྷུང་རྣམས་གསལ་སྟོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེ་ཡིས་དོན་ཚན་རྣམས་གོང་མཐོར་གཏོང་ཞིང་གཅིག་གྱུར་གྱི་ངོ་བོར་བསྒྱུར་ཏེ། ཐོག་མའི་གནས་བབ་དེ་ཉིད་མེད་པ་བཟོ་བ་དང་སྦྲགས་སྲུང་འཛིན་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་གཙོ་བོ་སྟེ། སེམས་ཉིད་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་རིག་པ་(Phenomenology of Spirit, 1807)དང་ ཚད་མ་རིག་པའི་ཚན་རིག་(Science of Logic, 1812–1816)གིས་མ་ལག་དེ་ལྟ་བུའི་མཐོང་སྣེ་གསལ་བཤད་བྱས་ཡོད། ཁོང་གི་ཆབ་སྲིད་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་ཁོང་གིས་ "འཛམ་གླིང་གི་ལོ་རྒྱུས་ནི་རང་དབང་གི་ཤེས་ཚོར་གོང་འཕེལ་དུ་འགྲོ་བ་དེ་ཡིན་"ཞེས་གྲགས་ཆེ་བའི་ལུང་བསྟན་གནང་ཡོད། ཧེ་གྷེལ་གྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ནི་གཏིང་ཟབ་ཅིང་རྩོད་གླེང་མང་བ་ཞིག་བྱུང་ཡོད། ཁོང་གཤེགས་པའི་རྗེས། ཁོང་གི་རྗེས་འཇུག་པ་རྣམས་ "གཡས་པ་"དང་ "གཡོན་པ་"བཅས་ཧེ་གྷེལ་ལུགས་པའི་སྡེ་ཚན་གཉིས་སུ་གྱེས་ཡོད། ལུཌ་ཝིག་ ཧྥོ་ཡར་བྷ་ཁ་(Ludwig Feuerbach)དང་ ཀར་ལི་ མར་ཁེ་སི་(Karl Marx)སོགས་ཚུད་པའི་གཡོན་ཕྱོགས་པས་ཁོང་གི་དགག་སྒྲུབ་ཀྱི་ཐབས་ལམ་དེ་ཆོས་ལུགས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ལ་དངོས་པོ་རིང་ལུགས་ཀྱི་སྐྱོན་བརྗོད་བྱ་རྒྱུར་བེད་སྤྱོད་བཏང་ཡོད། ཉི་ཤུ་རབས་ནང་། ཁོང་གི་ལྟ་གྲུབ་དེ་ཧྥ་རན་སིའི་ཧེ་གྷེལ་རིང་ལུགས་དང་སྐྱོན་བརྗོད་རིག་པ་(critical theory)ལྟ་བུའི་ལུགས་སྲོལ་ཁྲོད་གོང་འཕེལ་བྱུང་ཞིང་། རང་གནས་རིང་ལུགས་(existentialism)ཀྱི་རྨང་གཞིའི་དཔྱད་གཞི་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། ཧེ་གྷེལ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༠ ཟླ་ ༨ ཚེས་ ༢༧ ཉིན་དམ་པའི་རོ་མན་གྱི་རྒྱལ་ཁམས་(དེང་སང་གི་ལྷོ་ནུབ་འཇར་མན་)ཁོངས་ཀྱི་ཝུ་རུ་ཊམ་བྷེརྒ་(Württemberg)སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་སྐུ་འཁྲུངས། ཁོང་གི་མཚན་ལ་གེ་ཨོར་ཝིལ་ཧེལ་མ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ཞེས་གསོལ་ཞིང་། ཁྱིམ་ཚང་ནང་དུ་ཝིལ་ཧེལ་མ་ཞེས་འབོད། ཁོང་གི་ཡབ་གེ་ཨོར་ལུ་ཌི་ཝིག་ ཧེ་གྷེལ་(༡༧༣༣–༡༧༩༩)ནི་ཝུ་རུ་ཊམ་བྷེརྒའི་རྒྱལ་པོ་ཀར་ལི་ ཨོ་གྷེན་གྱི་ཁྲོམ་གཞུང་དུ་ཡོང་འབབ་དྲུང་ཡིག་ཡིན། ཡུམ་མ་རི་ཡ་ མ་གྷ་ཌ་ལེ་ན་ ལུ་ཨི་ས་ ཧེ་གྷེལ་(༡༧༤༡–༡༨༨༣)ནི་ཝུ་རུ་ཊམ་བྷེརྒའི་ཁྲིམས་ཁང་ཆེན་མོའི་ཁྲིམས་རྩོད་པ་ལུ་ཌིག་ ཨལ་བྷེརཊ་ ཧྥརོམ་(༡༦༩༦–༡༧༥༨)གྱི་སྲས་མོ་ཡིན། ཧེ་གྷེལ་དགུང་ལོ་བཅུ་གསུམ་ལ་སོན་དུས་ཡུམ་གྲོངས། ཧེ་གྷེལ་དང་ཁོང་གི་ཡབ་ལའང་ནད་དེ་འགོས་ཀྱང་ཚེ་ཐར་དུ་གྱུར། ཧེ་གྷེལ་ལ་གཅུང་མོ་ཁི་རི་སི་ཊི་ཡ་ན་ ལུ་ཨི་ས་(༡༧༧༣–༡༨༣༢)དང་། གཅེན་པོ་གེ་ཨོར་ལུ་ཌིག་(༡༧༧༦–༡༨༡༢)ཡོད་པ་དང་། གཅེན་པོ་དེ་ན་པོ་ལིཨོན་གྱི་ ༡༨༡༢ ལོའི་ར་ཤི་ཡའི་དམག་དྲངས་སྐབས་དམག་མི་ཞིག་གི་ངོས་ནས་འདས། ལོ་གསུམ་ལ་སོན་དུས་ཧེ་གྷེལ་འཇར་མན་སློབ་གྲྭར་ཞུགས། ལོ་གཉིས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལེ་ཊིན་སློབ་གྲྭར་ཞུགས་དུས་ཁོང་གིས་ཡུམ་གྱི་དྲིན་ལས་ཐོག་མའི་སྦྱོར་ཚུལ་རྣམས་སྦྱངས་ཟིན་ཡོད། ༡༧༧༦ ལོར་སི་ཊུཊ་གྷར་ཊིའི་སློབ་གྲྭར་ཞུགས་ཤིང་། གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་དཔེ་ཆ་ཧུར་ཐག་གིས་ཀློག་པ་དང་། ཉིན་ཐོའི་ནང་དོན་དག་རིང་མོ་རྣམས་བཤུས་པ་སོགས་གནང་། ཁོང་གིས་ཀློག་པའི་རྩོམ་པ་པོའི་གྲས་སུ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ གྷོ་ཊི་ལིབ་ ཀི་ལོབ་སི་ཊོཀ་(Friedrich Gottlieb Klopstock)དང་། གསར་བརྗེ་རིང་ལུགས་དང་འབྲེལ་བའི་རྩོམ་པ་པོ་ཀི་རི་སི་ཊི་ཡན་ གྷར་ཝེ་(Christian Garve)དང་ གྷོ་ཊི་ཧོལ་ཌ་ ཨེ་ཧྥ་རའིམ་ ལེ་སིང་(Gotthold Ephraim Lessing)སོགས་ཡོད། ཧེ་གྷེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དང་པོ་ཀར་ལི་ རོ་སན་ཁརཱན་ཛ་(Karl Rosenkranz)ཡིས་ ༡༨༤༤ ལོར་ཧེ་གྷེལ་གཞོན་ནུའི་སློབ་གསོའི་སྐོར་ལ་བརྗོད་དོན། "དེ་ནི་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཆ་ནས་གསར་བརྗེ་རིང་ལུགས་ལ་གཏོགས་པ་དང་། སློབ་ཚན་གྱི་ཆ་ནས་གནའ་བོའི་དུས་ཀྱི་རིག་གཞུང་ལ་གཏོགས་པ་ཞིག་ཡིན་"ཞེས་བྲིས། ཁོང་གི་སློབ་སྦྱོང་གི་མཐའ་མའི་གསུང་བཤད་ནི་ "ཏུར་ཀིའི་ནང་གི་སྒྱུ་རྩལ་དང་མཁས་པའི་གནས་སྟངས་མི་ལེགས་པའི་སྐོར་"ཞེས་པ་དེ་ཡིན། ཧེ་གྷེལ་གྱི་ལོ་བཅོ་བརྒྱད་སོན་དུས་ཊུ་བྷིན་གྷེན་གྱི་སློབ་གྲྭ་(Tübingener Stift)ཞེས་པའི་ཆོས་ལུགས་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་ཞུགས། དེ་ནི་ཊུ་བྷིན་གྷེན་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དང་འབྲེལ་ཡོད་ཅིང་། ཁོང་གི་ཁང་མཉམ་རོགས་པ་ནི་སྙན་ངག་པ་དང་མཚན་ཉིད་རིག་པ་བ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཧཱོལ་ཌར་ལིན་(Friedrich Hölderlin)དང་། མ་འོངས་པའི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་བ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཤེ་ལིང་(Friedrich Schelling)གཉིས་ཡིན། སློབ་གྲྭ་དེའི་བཀག་སྡོམ་ཆེ་བའི་ཁོར་ཡུག་ལ་སུན་སྣང་སྐྱེས་པ་མཉམ་དུ་བརྟེན་ནས་ཁོང་གསུམ་མཛའ་གྲོགས་སུ་གྱུར་ཅིང་། ཕན་ཚུན་ལྟ་ཚུལ་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས། (ཧེ་གྷེལ་དེ་གར་སོང་བ་ནི་དེ་ལ་རྒྱལ་ཁབ་ནས་མ་དངུལ་སྤྲོད་ཀྱི་ཡོད་པས་ཡིན། ཁོང་ལ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་བ་དོགས་ཚན་ཅན་ལ་སློབ་སྦྱོང་བྱ་རྒྱུར་སུན་སྣང་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་དང་། ནམ་ཡང་ཆོས་བྱེད་པ་ཞིག་བྱ་འདོད་མེད་པས་ཡིན།) ཁོང་གསུམ་པོ་གནའ་བོའི་གྷི་རིག་རིག་གཞུང་ལ་ཧ་ཅང་དགའ་ཞེས་པ་དང་། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་དུས་ཚོད་དེ་དག་ནང་ཇིན་-ཇཱཀ་ རོ་སོ་(Jean-Jacques Rousseau)དང་ ལེ་སིང་གི་ལྟ་བ་ལ་ནན་ཏན་བྱས། ཁོང་ཚོས་ཧྥ་རན་སིའི་གསར་བརྗེ་ལ་དགའ་མོས་ཆེན་པོས་ལྟ་རྟོག་བྱས། ༡༧༩༣ ལོའི་དྲག་སྤྱོད་ཀྱི་དུས་སྐབས་ཀྱིས་ཧེ་གྷེལ་གྱི་རེ་བ་ལ་གནོད་སྐྱོན་བཟོས་ཀྱང་། ཁོང་གིས་དབུ་ཁྲིད་མཉམ་པའི་ཇི་རོ་ཌིན་(Girondin)ཚོགས་པར་རྒྱབ་སྐྱོར་མུ་མཐུད་བྱས་པ་དང་། ལོ་རེའི་ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༡༤ ཉིན་བྷ་སི་ཊིལ་(Bastille)ལ་བཙན་རྒོལ་བྱས་པར་དྲན་གསོ་ཞུ་རྒྱུ་མ་བརྗེད་པ་ཡིན། ཤེ་ལིང་དང་ཧཱོལ་ཌར་ལིན་གྱིས་ཀན་ཊིའི་(Kant)མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཐོག་རྩོད་པ་བྱེད་བཞིན་པའི་སྐབས་སུ། ཧེ་གྷེལ་ནི་དེ་ལས་རིང་དུ་གནས། དུས་སྐབས་དེར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་རང་ཉིད་ནི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་པའི་ལྟ་བ་གཏིང་ཟབ་རྣམས་མི་མང་ལ་གོ་བདེ་བར་བཟོ་མཁན་གྱི་ "དམངས་ཁྲོད་མཚན་ཉིད་རིག་པ་བ་"ཞིག་བྱ་རྒྱུར་བསམ་བློ་བཏང་། ཀན་ཊིའི་རིང་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་བ་གཙོ་བོ་རྣམས་ལ་དཔྱད་པ་བྱ་རྒྱུའི་འདུན་པ་ནི་ ༡༨༠༠ ལོའི་བར་དུ་བྱུང་མེད། ཊུ་བྷིན་གྷེན་གྱི་སློབ་གྲྭ་ནས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལག་འཁྱེར་ཐོབ་རྗེས། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ ༡༧༩༣ ནས་ ༡༧༩༦ བར་བྷརན་གྱི་དཔོན་རིགས་ཤིག་གི་ཁྱིམ་ཚང་དུ་ཁྱིམ་སློབ་བྱས། ཁོང་གིས་དབྱར་ཁ་རྣམས་ཁྱིམ་ཚང་དེའི་རི་ཁྲོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་བསྐྱལ་ཞིང་། དེར་ཁོང་གིས་ཆབ་སྲིད་མཚན་ཉིད་རིག་པ་དང་ཆབ་སྲིད་དཔལ་འབྱོར་རིག་པ་རྒྱ་ཆེར་ཀློག་པའི་གོ་སྐབས་བྱུང་། དེའི་ནང་དུ་མོན་ཊེས་ཀུའི་(Montesquieu) ཁྲིམས་ཀྱི་སྙིང་པོ་(The Spirit of the Laws)དང་། གྷོ་ཊི་ཨོ་སི་(Grotius)། ཧོབ་སི་(Hobbes)། ཧུམ་(Hume)། ལོག་(Locke)། མ་ཀི་ཨ་ཝེ་ལི་(Machiavelli)། རོ་སོ་(Rousseau)། སི་པི་ནོ་ཛ་(Spinoza)། ཐུ་སི་ཌི་ཌི་སི་(Thucydides)དང་ ཝོལ་ཊེར་(Voltaire)བཅས་ཚུད་ཡོད་པ་དེས་ཁོང་གི་མ་འོངས་པའི་སྤྱི་ཚོགས་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལྟ་བ་ལ་རྨང་གཞི་བཏིངས། དུས་སྐབས་དེར་ཁོང་གིས་ ཡེ་ཤུའི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ དང་ ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དངོས་ཡོད་རང་བཞིན་ ཞེས་པའི་དཔེ་ཆ་བྲིས། བདག་པོ་དང་འབྲེལ་བ་རགས་པར་གྱུར་རྗེས། ཧཱོལ་ཌར་ལིན་གྱི་རོགས་རམ་འོག་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ ༡༧༩༧ ལོར་ཧྥརན་ཁུ་ཧྥརཊ་ཀྱི་ཆང་ཚོང་བ་ཞིག་གི་ཁྱིམ་དུ་ཁྱིམ་སློབ་ཀྱི་གོ་བབས་བླངས། དེར་ཧཱོལ་ཌར་ལིན་གྱིས་ཧེ་གྷེལ་གྱི་ལྟ་བ་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས། བྷརན་དུ་ཡོད་པའི་སྐབས་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་དྲག་པོ་བྱས་ཡོད་ཀྱང་། ཧྥརན་ཁུ་ཧྥརཊ་ཏུ་རོམ་མན་ཊིག་ལྟ་བའི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཁོང་གི་ལྟ་བ་ལ་འགྱུར་བ་བྱུང་སྟེ། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ནི་བརྩེ་དུང་གི་མྱོང་བ་ཞིག་ཡིན་པར་བརྟག་དཔྱད་བྱས། ༡༧༩༧ ལོར་ འཇར་མན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་འདུས་ཤེས་ཀྱི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་མ་ལག་རྙིང་ཤོས་ ཞེས་པའི་མ་བྲིས་པའི་ལག་བྲིས་མ་དེ་ཐོན་ཡོད། དེ་ནི་ཧེ་གྷེལ་གྱི་ལག་བྲིས་ཡིན་ཡང་། རྩོམ་པ་པོ་ཧེ་གྷེལ་རང་ངམ་ཤེ་ལིང་ངམ་ཧཱོལ་ཌར་ལིན་ཡིན་མིན་ངེས་པ་མེད། ཧྥརན་ཁུ་ཧྥརཊ་ཏུ་ཡོད་སྐབས་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ ཆོས་ལུགས་དང་བརྩེ་དུང་གི་དུམ་བུ་ ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་བྲིས། ༡༧༩༩ ལོར་ཁོང་གིས་ ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སེམས་ཉིད་དང་དེའི་བསྐོས་ཐང་ ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་གཞན་ཞིག་བྲིས་པ་དེ་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ནང་དུ་པར་སྐྲུན་བྱས་མེད། འདི་ནི་ཁྱེད་ཀྱིས་བཀོད་པའི་མ་དཔེ་དང་བསྟུན་པའི་བོད་སྒྱུར་ཡིན། ལས་ཀའི་ལོ་ཟླ། ཇེ་ནཱ་(Jena), བྷམ་བྷེརྒ་(Bamberg), ནུ་རེམ་བྷེརྒ་(Nuremberg) (༡༨༠༡–༡༨༡༦) ཇེ་ནཱ་རུ་ཡོད་པའི་སྐབས། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཆོས་ལུགས་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་རོགས་པ་དང་། མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་གཞོན་ནུ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཝིལ་ཧེལ་མ་ ཇོ་སེབ་ ཤེ་ལིང་(Friedrich Wilhelm Joseph Schelling)དང་མཉམ་དུ་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་དུས་དེབ་ཅིག་གསར་འཛུགས་བྱས། ༡༨༠༡ ལོར་ཇེ་ནཱ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོའི་གོ་གནས་འཛིན་མཁན་ཤེ་ལིང་གིས་སྐུལ་སློང་གནང་བ་ལྟར་ཧེ་གྷེལ་ཇེ་ནཱ་རུ་འབྱོར། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ གཟའ་སྐར་གྱི་འཁོར་ལམ་གྱི་སྐོར་(De Orbitis Planetarum)ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཕུལ་རྗེས་ཇེ་ནཱ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་གླ་ཆ་མེད་པའི་དགེ་རྒན་(Privatdozent)གྱི་གོ་གནས་ཐོབ། རྩོམ་ཡིག་དེའི་ནང་ཁོང་གིས་མར་སི་(Mars)དང་ཇུ་པི་ཊར་(Jupiter)གཉིས་བར་དུ་གཟའ་སྐར་ཞིག་ཡོད་དགོས་པར་བརྗོད་པའི་གྲངས་རིག་གི་རྩོད་གཞི་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་མདོར་བསྡུས་བྱས་ཡོད། ལོ་དེའི་ཕྱི་དུས་སུ་ ཧྥི་ཆེ་(Fichte)དང་ཤེ་ལིང་གི་ལྟ་གྲུབ་བར་གྱི་ཁྱད་པར་ ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ལེགས་འགྲུབ་བྱུང་། ཁོང་གིས་ "གཏན་ཚིགས་དང་དངོས་པོ་རིག་པ་"དང་། ཤེ་ལིང་དང་མཉམ་དུ་ "མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ལྟ་བ་དང་དེའི་ཚད་གཞིའི་ངོ་སྤྲོད་" སྐོར་ལ་སློབ་ཁྲིད་བྱས་ཤིང་ "མཚན་ཉིད་རིག་པའི་རྩོད་གླེང་" ཞིག་ཀྱང་སྒྲིག་འཛུགས་བྱས། ༡༨༠༢ ལོར་ཤེ་ལིང་དང་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ མཚན་ཉིད་རིག་པའི་དཔྱད་གཏམ་དུས་དེབ་(Kritische Journal der Philosophie)གསར་འཛུགས་བྱས་ཤིང་། ༡༨༠༣ ལོར་ཤེ་ལིང་ཝུ་རུ་ཛ་བྷུརྒ་(Würzburg)རུ་མ་སོང་བར་དུ་ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མཉམ་ལས་བྱས། ༡༨༠༥ ལོར་ཁོང་གི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་འགྲན་ཟླ་ཇཱ་ཀོབ་ ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཧྥི་རིས་(Jakob Friedrich Fries)ལ་གོ་གནས་སྔོན་ལ་ཐོབ་པར་ཁོང་གིས་སྙན་ཞུ་བཏང་སྟེ་སྙན་ངག་པ་དང་རིག་གཞུང་བློན་ཆེན་ཇོ་ཧན་ ཝོལ་ཧྥི་གྷང་ ཝོན་ གྷོ་ཐེ་(Johann Wolfgang von Goethe)ལ་ཞུ་གཏུག་བྱས་རྗེས། གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གིས་ཧེ་གྷེལ་ལ་གླ་ཆ་མེད་པའི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོའི་གོ་གནས་སྤྲད། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་སྙན་ངག་པ་དང་ལོ་ཙཱ་བ་ཇོ་ཧན་ ཧེན་རིཆ་ ཝོས་(Johann Heinrich Voß)ཀྱི་རོགས་རམ་ལ་བརྟེན་ནས་ཧེ་ཌལ་བྷེརྒ་(Heidelberg)གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་གོ་གནས་ལེན་པར་འབད་ཀྱང་མ་ཐུབ། ཕངས་པ་ཞིག་ལ། ལོ་དེར་ཧྥི་རིས་ལ་གླ་ཆ་ཅན་གྱི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོའི་གོ་གནས་ཐོབ། ལོ་རྗེས་མའི་ཟླ་ ༢ པར་ཧེ་གྷེལ་གྱི་གཉེན་ཚགས་མ་ཡིན་པའི་བུ་གེ་ཨོར་ལུ་ཌིག་ ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཧྥི་ཤར་(༡༨༠༧–༡༨༣༡)འཁྲུངས། དེ་ནི་ཁོང་གི་ཁང་བདག་མ་ཀི་རི་སི་ཊི་ཡ་ན་ བྷུར་ཁར་ཊ་(Christiana Burkhardt)དང་མཉམ་དུ་བྱུང་བའི་འབྲེལ་བ་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། དངུལ་རྩིས་ཀྱི་དཀའ་ངལ་ཆེན་པོ་འཕྲད་པའི་སྐབས། ཧེ་གྷེལ་ལ་ཁོང་གི་ལྟ་གྲུབ་མ་ལག་གི་ངོ་སྤྲོད་དཔེ་དེབ་འབུལ་རྒྱུའི་གནོན་ཤུགས་ཆེན་པོ་བྱུང་། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ སེམས་ཉིད་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་རིག་པ་ ལེགས་གྲུབ་བྱེད་བཞིན་པའི་སྐབས། ༡༨༠༦ ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༡༤ ཉིན་ན་པོ་ལིཨོན་གྱིས་ཇེ་ནཱའི་གྲོང་ཁྱེར་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཐང་ཆེན་དུ་པུ་རུ་ཤི་ཡའི་དམག་དཔུང་དང་འཐབ་འཛིང་བྱས། དམག་འཁྲུག་མ་བྱུང་བའི་ཉིན་གཅིག་གི་སྔོན་ལ་ན་པོ་ལིཨོན་ཇེ་ནཱ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཛུལ། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་རོགས་པ་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཨི་མ་ནུ་ཨེལ་ ནི་ཐཱ་མར་(Friedrich Immanuel Niethammer)ལ་བྲིས་པའི་ཡི་གེའི་ནང་རང་གི་མྱོང་ཚོར་བརྗོད་དོན། "ངས་ཁ་ལོ་པ་(Emperor)–དེ་ནི་འཛམ་གླིང་གི་སེམས་ཉིད་ཡིན–དེ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་དམག་རྟོག་བྱེད་པར་ཆིབས་བསྒྱུར་གནང་བ་མཐོང་། དེ་འདྲའི་མི་སྣ་ཞིག་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཤིང་རྟའི་སྟེང་ནས་འཛམ་གླིང་ལ་དབང་སྒྱུར་བ་མཐོང་བ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་མྱོང་ཚོར་ཞིག་རེད།" ཧེ་གྷེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཊེ་རི་ པིན་ཀ་ར(Terry Pinkard)ཡིས་ཧེ་གྷེལ་གྱི་གཏམ་དེའི་སྐོར་ལ་བརྗོད་དོན། "ཁོང་གིས་ སེམས་ཉིད་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་རིག་པ་ ནང་གསར་བརྗེ་དེ་ད་ཆ་འཇར་མན་དུ་བརྒལ་ཏེ། ལག་ལེན་ཐོག་ཆ་ཤས་ཙམ་ལས་བྱུང་མེད་པའི་གསར་བརྗེ་དེ་ 'བསམ་བློའི་ཐོག་' ནས་ལེགས་འགྲུབ་བྱེད་རྒྱུ་ཡིན་པར་བཀོད་ཡོད་པས་དེ་ནི་ཧ་ཅང་གལ་ཆེན་ཡིན་"ཞེས་གསུངས། ན་པོ་ལིཨོན་གྱིས་ཇེ་ནཱ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ལ་གཏོར་སྐྱོན་ཆེན་པོ་མ་བྱས་ཀྱང་། དམག་འཁྲུག་རྗེས་སློབ་ཕྲུག་ཉུང་དྲགས་པས་ཧེ་གྷེལ་གྱི་དཔལ་འབྱོར་གནས་སྟངས་ཇེ་སྡུག་ཏུ་སོང་། ཧེ་གྷེལ་དགུན་ཁར་བྷམ་བྷེརྒ་རུ་སོང་སྟེ་ནི་ཐཱ་མར་དང་མཉམ་དུ་བཞུགས་ཤིང་། དེར་པར་སྐྲུན་བྱེད་བཞིན་པའི་ སེམས་ཉིད་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་རིག་པ་ ཡི་དཔར་གཞི་ལ་ཞིབ་བཤེར་གནང་། ཁོང་གིས་གོ་གནས་གཞན་ཞིག་རག་ཐབས་སུ་གྷོ་ཐེ་ལ་ཡི་གེ་བྲིས་ཏེ་རྩི་ཤིང་རིག་པའི་དགེ་རྒན་གྱི་གོ་གནས་འཚོལ་བར་འབད་ཀྱང་མ་ཐུབ། ༡༨༠༧ ལོར་དངུལ་རྩིས་འཛད་པས་བྷམ་བྷེརྒ་རུ་སྤོར་དགོས་བྱུང་ཞིང་། དེར་ནི་ཐཱ་མར་གྱི་རོགས་རམ་འོག་ས་གནས་ཀྱི་ཚགས་པར་ བྷམ་བྷེརྒ་ཚགས་པར(Bamberger Zeitung)གྱི་རྩོམ་སྒྲིག་པའི་གོ་གནས་ཐོབ། ལུ་ཌིག་ ཧྥི་ཤར་དང་ཁོང་གི་ཨ་མ་ཇེ་ནཱ་རུ་ལུས། བྷམ་བྷེརྒ་རུ་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཧྥ་རན་སིའི་ཕྱོགས་འཛིན་གྱི་ཚགས་པར་དེ་རྩོམ་སྒྲིག་བྱེད་པའི་སྐབས། ན་པོ་ལིཨོན་གྱི་བྱས་རྗེས་བསྔགས་པ་དང་། དམག་འཁྲུག་གི་སྐོར་ལ་པུ་རུ་ཤི་ཡའི་ལྟ་ཚུལ་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས། ཚགས་པར་རྩོམ་སྒྲིག་པ་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་ཁོང་བྷམ་བྷེརྒ་སྤྱི་ཚོགས་ནང་མི་སྣ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་། ས་གནས་དཔོན་རིགས་ཇོ་ཧན་ ཧེན་རིཆ་ ལི་བྷེ་སི་ཀིན་ཌ་(Johann Heinrich Liebeskind)དང་མཉམ་དུ་ཁ་བརྡ་བྱེད་པ་དང་། ཤོ་རྒྱག་པ་དང་ཟ་མ་ཞིམ་པོ་ཟ་བ། ས་གནས་ཀྱི་ཆང་འཐུང་བ་སོགས་ལ་སྤྲོ་བ་བྱས། འོན་ཀྱང་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ "བྷ་ཝ་རི་ཡ་རྙིང་པ་"ཞེས་པར་སུན་སྣང་སྐྱེས་ཏེ་དེ་ལ་ "Barbaria" ཞེས་འབོད། ༡༨༠༨ ཟླ་ ༩ པར་བྷ་ཝ་རི་ཡའི་གཞུང་གིས་ཧྥ་རན་སིའི་དམག་གི་འགུལ་སྐྱོད་སྐོར་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པ་དེ་བདེ་འཇགས་ལ་ཉེན་ཁ་ཡོད་མེད་ཞིབ་བཤེར་བྱས་རྗེས། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་མུ་ནིཆ་རུ་ཡོད་པའི་ནི་ཐཱ་མར་ལ་ཡི་གེ་བྲིས་ཏེ་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་གོ་གནས་ཤིག་རག་ཐབས་སུ་རོགས་པ་བཅོལ། ནི་ཐཱ་མར་གྱི་རོགས་རམ་འོག་ ༡༨༠༨ ཟླ་ ༡༡ པར་ཧེ་གྷེལ་ནུ་རེམ་བྷེརྒའི་སློབ་འབྲིང་ཞིག་གི་སློབ་སྤྱིར་བསྐོས། དེར་ཁོང་གིས་ ༡༨༡༦ བར་ལས་ཀ་བྱས། ནུ་རེམ་བྷེརྒ་རུ་ཡོད་སྐབས་ཁོང་གིས་ སེམས་ཉིད་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་རིག་པ་ དེ་སློབ་ཁྲིད་དུ་བེད་སྤྱོད་བྱས། ཁོང་གི་ལས་འགན་ནང་ "ཚན་རིག་ཁག་གི་སྤྱིའི་འབྲེལ་བའི་སྐོར་གྱི་ཤེས་བྱའི་ངོ་སྤྲོད་" ཅེས་པའི་སློབ་ཚན་ཁྲིད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། སློབ་སྤྱི་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་ཁོང་གིས་མཚན་ཉིད་རིག་པ་དང་། འཇར་མན་སྐད། གྷི་རིག་སྐད། མཐོ་རིམ་གྲངས་རིག་བཅས་ཁྲིད་ཅིང་། སློབ་ཚན་རྣམས་ཨང་རྟགས་ཅན་གྱི་ཚིག་དུམ་དུ་བསྒྲིགས་ཏེ་ཁྲིད། དེའི་སྐབས་ཀྱི་སློབ་གཞི་རྣམས་རྗེས་སུ་ཀར་ལི་ རོ་སན་ཁརཱན་ཛ་ཡིས་སློབ་ཕྲུག་གི་ཟིན་བྲིས་ལས་བསྡུས་ཏེ་ མཚན་ཉིད་རིག་པའི་སྔོན་འགྲོ(Philosophische Propädeutik)ཞེས་པར་པར་སྐྲུན་བྱས། ༡༨༡༡ ལོར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ནུ་རེམ་བྷེརྒའི་གྲོས་ཚོགས་འཐུས་མིའི་སྲས་མོ་མ་རི་ ཧེ་ལི་ན་ སུ་སན་ན་ ཝོན་ ཊུ་ཆར་(Marie Helena Susanna von Tucher)དང་གཉེན་སྒྲིག་བྱས། དུས་སྐབས་དེར་ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་གཉིས་པ་ ཚད་མ་རིག་པའི་ཚན་རིག(Wissenschaft der Logik; ༡༨༡༢, ༡༨༡༣, ༡༨༡༦)པར་སྐྲུན་བྱུང་ཞིང་། བུ་གཉིས་ཏེ་ཀར་ལི་ ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཝིལ་ཧེལ་མ་(༡༨༡༣–༡༩༠༡)དང་ ཨི་མ་ནུ་ཨེལ་ ཐོ་མཱས་ ཀི་རི་སི་ཊི་ཡན་(༡༨༡༤–༡༨༩༡)འཁྲུངས། ཧེ་ཌལ་བྷེརྒ་(Heidelberg), བྷར་ལིན(Berlin) (༡༨༡༦–༡༨༣༡) ཨར་ལན་གྷེན་(Erlangen)དང་། བྷར་ལིན། ཧེ་ཌལ་བྷེརྒ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ནས་གོ་གནས་འབུལ་མཁན་བྱུང་བར། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ ༡༨༡༦ ལོར་ཧེ་ཌལ་བྷེརྒ་བདམས། དེའི་རྗེས་སུ་ ༡༨༡༧ ཟླ་ ༤ པར་ཁོང་གི་བུ་ལུ་ཌིག་ ཧྥི་ཤར་ཁོང་གི་ཁྱིམ་དུ་འབྱོར་ཞིང་། དེའི་སྔོན་ལ་ལུ་ཌིག་གི་ཨ་མ་གྲོངས་རྗེས་ཁོ་ཕྲུ་གུའི་ཁྱིམ་དུ་བཞུགས། ༡༨༡༧ ལོར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཧེ་ཌལ་བྷེརྒ་རུ་སློབ་ཕྲུག་ཚོར་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ཆེད་དུ་ མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཚན་རིག་གི་ཚིག་གཞི་(Encyclopaedia of the Philosophical Sciences in Basic Outline)ཞེས་པ་པར་སྐྲུན་བྱས། དེར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་སྐོར་ལ་སློབ་ཁྲིད་ཐོག་མར་བྱས། ༢༠༢༢ ལོར་ཧེ་གྷེལ་གྱི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཀི་ལའུ་སི་ ཝིའུ་ཝེག་(Klaus Vieweg)གིས་མུ་ནིཆ་དང་ཕི་རེ་སིང་གི་དཔེ་མཛོད་ཁང་ནས་ཧེ་གྷེལ་གྱི་ཧེ་ཌལ་བྷེརྒའི་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་ཤོག་གྲངས་ ༤,༠༠༠ ལྷག་གི་གསང་བའི་ཡིག་ཆ་རྙེད། དེ་ནི་ཧེ་གྷེལ་གྱི་སློབ་ཕྲུག་ཧྥེ་རི་ཌི་རིཆ་ ཝིལ་ཧེལ་མ་ ཀ་རོ་ཝེ་(Friedrich Wilhelm Carové)ཡིས་ ༡༨༡༦ ནས་ ༡༨༡༨ བར་བྲིས་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ནང་དུ་སྔར་མ་རྙེད་པའི་ཧེ་གྷེལ་གྱི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ཟིན་བྲིས་ཚུད་ཡོད། དེས་ཧེ་ནི་རིཆ་ གྷུ་སི་ཊ་ཝ་ ཧོ་ཐོ་(Heinrich Gustav Hotho)ཡི་ སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་སློབ་ཁྲིད་ ཞེས་པའི་དཔར་གཞིའི་དྲང་བདེན་གྱི་སྐོར་ལ་ཡོད་པའི་དྲི་བ་མང་པོ་ཞིག་ཐག་གཅོད་བྱེད་ཐུབ་པར་མཁས་པ་ཚོས་རེ་བ་བྱེད། ༡༨༡༨ ལོར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་བྷར་ལིན་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་གོ་གནས་བསྐྱར་དུ་འབུལ་བ་ཁས་བླངས། དེར་ཁོང་གིས་ ཁྲིམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་རྣམ་གཞག(Elements of the Philosophy of Right, 1821)པར་སྐྲུན་བྱས། ཧེ་གྷེལ་གཙོ་བོ་སློབ་ཁྲིད་ལ་བརྩོན་ཞིང་། ཁོང་གི་སྒྱུ་རྩལ་དང་། ཆོས་ལུགས། ལོ་རྒྱུས། མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ལོ་རྒྱུས་བཅས་ཀྱི་སློབ་ཁྲིད་རྣམས་ཁོང་འདས་རྗེས་སློབ་ཕྲུག་གི་ཟིན་བྲིས་ལས་བསྡུས་ཏེ་པར་སྐྲུན་བྱས། ཁོང་གི་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་སྟངས་ཞན་པོ་ཡིན་རུང་། ཁོང་གི་མཚན་སྙན་ཁྱབ་སྟེ་འཇར་མན་དང་དེ་ལས་བརྒལ་བའི་སློབ་ཕྲུག་མང་པོ་འདུས། དེ་དང་ཆབས་ཅིག་ཧེ་གྷེལ་དང་ཁོང་གི་སློབ་ཕྲུག་ཚོར་པུ་རུ་ཤི་ཡའི་ནང་སྲིད་བློན་ཆེན་དང་གཞུང་གི་ངོ་རྒོལ་བས་ལྟ་ཞིབ་དང་འཚེ་བ་བྱས། མི་ཚེའི་མཐའ་མའི་དུས་སྐབས་སུ་ཁོང་གིས་ཝེ་མར་(Weimar)ལ་ལན་གཉིས་སོང་སྟེ་གྷོ་ཐེ་དང་མཇལ་འཕྲད་བྱས་ཤིང་། བྷུ་རུ་སེལ་(Brussels)དང་། ནི་དར་ལན་ཌི། ལེབ་ཟིག་(Leipzig)། ཝི་ཨེ་ནཱ། པྲ་གྷེ་(Prague)། པཱ་རི་སི་(Paris)སོགས་ལ་འགྲུལ་བཞུད་བྱས། མི་ཚེའི་ལོ་བཅུ་མཐའ་མར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་དཔེ་དེབ་གཞན་མ་བྲིས་ཀྱང་ ཚན་རིག་ཀུན་བཏུས(Encyclopedia)ལ་བསྐྱར་བཅོས་ཞིབ་མོ་བྱས། ཁོང་གི་ཆབ་སྲིད་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ནང་ཁོང་གིས་ཁྲིམས་དགོས་མཁོ་མེད་ཅེས་བརྗོད་མཁན་ཀར་ལི་ ལུ་ཌིག་ ཝོན་ ཧ་ལར་(Karl Ludwig von Haller)གྱི་ལྟ་བ་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས། ལོ་རྒྱུས་དང་། ཆོས་ལུགས། སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་སྐོར་གྱི་གསུང་རྩོམ་གཞན་རྣམས་ཀྱང་སློབ་ཕྲུག་གི་ཟིན་བྲིས་ལས་བསྡུས་ཏེ་པར་སྐྲུན་བྱས། ཧེ་གྷེལ་ ༡༨༢༩ ཟླ་ ༡༠ པར་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་རེག་ཊར་(Rector)དུ་བསྐོས་ཀྱང་། ༡༨༣༠ ཟླ་ ༩ པར་དུས་ཚོད་རྫོགས། ༡༨༣༠ ལོའི་བྷར་ལིན་གྱི་ངོ་རྒོལ་གྱིས་ཧེ་གྷེལ་ཧ་ཅང་གར་བསྐྱོད་བྱས། ༡༨༣༡ ལོར་ཕེ་ཌི་རིཆ་ ཝིལ་ཧེལ་མ་ གསུམ་པས་ཁོང་གི་ཞབས་ཞུའི་ཆེད་དུ་ "Order of the Red Eagle" གི་གཟེངས་བསྟོད་གནང་། ༡༨༣༡ ཟླ་ ༨ པར་བྷར་ལིན་དུ་གློ་བུར་གྱི་རིམས་ནད་(cholera)ཁྱབ་པས་ཧེ་གྷེལ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བུད་དེ་ཀི་རུ་ཛ་བྷརྒ་(Kreuzberg)རུ་གནས་སྤོར། བདེ་ཐང་མི་ལེགས་པའི་ངང་ནས་ཧེ་གྷེལ་ཕྱིར་བུད་རྒྱུ་ཉུང་དུ་སོང་། ཟླ་ ༡༠ པར་སློབ་སྐབས་གསར་པ་འགོ་ཚུགས་དུས་རིམས་ནད་ཞི་བར་བསམ་སྟེ་བྷར་ལིན་དུ་ཕྱིར་ལོག ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༤ ཉིན་ཧེ་གྷེལ་འདས། སྨན་པ་ཚོས་ནད་དེ་གློ་བུར་གྱི་རིམས་ནད་ཡིན་པར་བསྒྲགས་ཀྱང་། གཞན་པའི་ལོང་གའི་ནད་ཅིག་གིས་རྐྱེན་བྱས་པ་ཡིན་སྲིད། ཧེན་རིཆ་ ཧེ་ནེ་(Heinrich Heine)ཡིས་ཧེ་གྷེལ་གྱི་ཚིག་མཐའ་མ་ནི་ "ང་ལ་གོ་རྟོགས་ཐུབ་མཁན་གྱི་མི་གཅིག་ལས་མེད་ལ། དེས་ཀྱང་ང་ལ་གོ་རྟོགས་མ་ཐུབ་"ཅེས་བྲིས། འགའ་རེས་ཚིག་དེ་དག་ནི་བདེན་མིན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དུ་བཤད། ཁོང་ ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༦ ཉིན་ས་འོག་ཏུ་སྦས། ཁོང་གི་འདོད་པ་ལྟར། ཧེ་གྷེལ་དོ་རོ་ཐེན་སི་ཊ་ཌ་(Dorotheenstadt)དུར་ཁྲོད་དུ་ཧྥི་ཆེ་དང་ཀར་ལི་ ཝིལ་ཧེལ་མ་ ཧྥར་ཌི་ནན་ཌ་ སོལ་གྷར་(Karl Wilhelm Ferdinand Solger)གྱི་གམ་དུ་སྦས། ཧེ་གྷེལ་གྱི་གཉེན་ཚགས་མ་ཡིན་པའི་བུ་ལུ་ཌིག་ ཧྥི་ཤར་ནི་དེ་ལས་སྔོན་ཙམ་ལ་བྷ་ཊ་ཝི་ཡ་(Batavia)རུ་འདས་ཤིང་། ཁོང་གི་ཕ་ལ་དེ་ལྟར་འདས་པའི་གཏམ་འབྱོར་མ་མྱོང་། ལོ་རྗེས་མའི་འགོར་ཧེ་གྷེལ་གྱི་གཅུང་མོ་ཁི་རི་སི་ཊི་ཡན་རང་སྲོག་ཆུ་ལ་བསྐྱུར་ཏེ་འདས། ཧེ་གྷེལ་གྱི་བུ་གཉིས་ཏེ་ཀར་ལི་(ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་)དང་ཨི་མ་ནུ་ཨེལ་(ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་)གཉིས་འཚོ་བཞུགས་ཀྱིས་ཡབ་ཀྱི་ལག་བྲིས་ཡིག་ཆ་རྣམས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱས་ཤིང་དཔེ་དེབ་དུ་པར་སྐྲུན་བྱས། ཨེཆ་. ཨེས་. ཧེ་རི་སི་(H. S. Harris)ཡིས་བརྗོད་པ་ལྟར། ༡༧༨༨ ལོར་ཧེ་གྷེལ་ཊུ་བྷིན་གྷེན་གྱི་ཆོས་ལུགས་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་ཞུགས་པའི་སྐབས། "ཁོང་ནི་འཇར་མན་གསར་བརྗེ་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཐོན་དངོས་དཔེ་མཚོན་ཅན་ཞིག་ཡིན་ཏེ། རོ་སོ་(Rousseau)དང་ལེ་སིང་(Lessing)གི་ཀློག་པ་པོ་སྤྲོ་སེམས་འཁོལ་བ་ཞིག་དང་། ཀན་ཊི་(Kant)དང་ངོ་ཐོག་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཆ་རྒྱུས་ཡོད་མཁན་ཞིག་ཡིན་ལ། དེང་རབས་ཀྱི་གང་ལས་ཀྱང་གནའ་བོའི་རིག་གཞུང་ལ་གཏིང་ཟབ་པའི་དད་ཞེན་ཡོད་མཁན་ཞིག་ཡིན།"[62] མི་ཚེའི་དུས་སྐབས་དེའི་ནང་ "གྷི་རིག་གི་རིག་གཞུང་–ལྷག་པར་དུ་པེ་ལེ་ཊོ་(Plato)–རྣམས་ཨང་དང་པོར་བཞག"[63] ཕྱིས་སུ་ཁོང་གིས་ཨ་རི་སི་ཊོ་ཊལ་(Aristotle)དེ་པེ་ལེ་ཊོ་ལས་གོང་དུ་བཀུར་ཡོད་ཀྱང་། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་གནའ་བོའི་མཚན་ཉིད་རིག་པར་བཅངས་པའི་བརྩེ་དུང་ནམ་ཡང་དོར་མེད། དེའི་ཤུགས་རྐྱེན་ནི་ཁོང་གི་བསམ་བློའི་ཁྲོད་གང་སར་མཐོང་ཐུབ།[64] ཧེ་གྷེལ་གྱིས་དུས་སྐབས་འགོ་མའི་སྐབས་སུ་རིག་གཞུང་གི་གཅིག་གྱུར་གྱི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་ཁག་(ཇུ་ཌའི་རིང་ལུགས་དང་། གྷི་རིག དུས་རབས་བར་མ། དེང་རབས་བཅས་)ལ་དོ་སྣང་བྱས་པ་དེ་ཁོང་གི་ལས་ཀའི་མི་ཚེ་ཧྲིལ་པོར་གནས་ཡོད།[65] དེ་ལྟར་ཁོང་ནི་འཇར་མན་གྱི་རོམ་མན་ཊིག་ལྟ་བའི་ཐོན་དངོས་དཔེ་མཚོན་ཅན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།[66] "མི་ཚེའི་གཅིག་གྱུར"(Unity of life)ཞེས་པ་ནི་ཧེ་གྷེལ་དང་ཁོང་གི་མི་རབས་ཀྱིས་དགེ་བ་མཐར་ཐུག་གི་ལྟ་བ་མཚོན་པར་བྱེད་པར་བཀོལ་བའི་ཚིག་ཅིག་ཡིན། དེ་ནི་ "རང་ཉིད་དང་། གཞན་དང་། རང་བྱུང་ཁམས་བཅས་དང་གཅིག་གྱུར་" ཡིན་པ་དེ་ཡིན། གཅིག་གྱུར་དེ་ལྟ་བུར་འཕྲད་པའི་ཉེན་ཁ་གཙོ་བོ་ནི་དབྱེ་བ་(Entzweiung)བཟོ་བ་དང་ལོགས་སུ་དབྱེ་བ་(Entfremdung)དེ་ཡིན།[67] དེའི་ཐད་ནས། ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ "མི་འདྲ་བའི་ཁྲོད་ཀྱི་གཅིག་གྱུར" ཞེས་པའི་བརྩེ་དུང་གི་སྣང་ཚུལ་ལ་དོ་སྣང་བྱས་ཤིང་། དེ་ནི་པེ་ལེ་ཊོ་ཡིས་བརྗོད་པའི་གནའ་བོའི་འགྲེལ་བཤད་དང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ "ཨེ་གྷ་པེ་"(agape)སྟེ་བརྩེ་བའི་ལྟ་གྲུབ་གཉིས་ཀ་ཡིན་ལ། དུས་སྐབས་དེར་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་དེ་ལ་ "'སྤྱིར་བཏང་གི་རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟེན་ཟིན་པ'" ཞིག་ཏུ་བལྟས།[68][69] དོ་སྣང་དེ་དང་ཁོང་གི་ཆོས་ལུགས་སློབ་སྦྱོང་གིས་ཁོང་གི་བསམ་བློ་དེ་སྔར་ལས་ལྷག་པའི་རིགས་པ་དང་དངོས་པོ་རིག་པའི་ཕྱོགས་སུ་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བའི་སྐབས་སུའང་དེ་གནས་ཡོད།[c] ཨི་མ་ནུ་ཨེལ་ ཀན་ཊིའི་སྐྱོན་བརྗོད་རིག་པ་ནི་ཧེ་གྷེལ་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་མཁན་ཞིག་ཡིན། གྷི་ལེན་ ཨ་ལེག་ཛན་ཌར་ མ་གྷི་(Glenn Alexander Magee)ཡི་ལྟར་ན། ཧེ་གྷེལ་གྱི་བསམ་བློ་(ལྷག་པར་དུ་ཁོང་གི་མ་ལག་གི་གྲུབ་ཆ་གསུམ་)ནི་ཧར་མེ་ཊིག་(hermetic)གི་ལུགས་སྲོལ་དང་། ལྷག་པར་དུ་ཇཱ་ཀོབ་ བྷོ་མེ་(Jakob Böhme)ཡི་ལས་དོན་ལ་བརྟེན་ཡོད།[71] མཚན་ཉིད་རིག་པ་ནི་མ་ལག་གི་རྣམ་པ་ཅན་ཞིག་དགོས་པའི་འདུ་ཤེས་དེ་ཁོང་གིས་ཊུ་བྷིན་གྷེན་གྱི་ཁང་མཉམ་རོགས་པ་ཤེ་ལིང་དང་ཧཱོལ་ཌར་ལིན་ལས་བླངས།[72] ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཨེ་ཌམ་ སི་མི་ཐ་(Adam Smith)དང་ཆབ་སྲིད་དཔལ་འབྱོར་རིག་པའི་ལྟ་བ་པ་གཞན་དག་ཀྱང་རྒྱ་ཆེར་བཀླགས་ཤིང་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས།[73] དབྱེ་བ་རྣམས་བསལ་དགོས་པའི་དེང་རབས་ཀྱི་གསལ་བཤད་མཐར་ཐུག་པ་ནི་ཀན་ཊིའི་སྐྱོན་བརྗོད་རིག་པས་མཁོ་སྤྲོད་བྱས།[74] དེས་ཧེ་གྷེལ་གྱིས་ཧྥི་ཆེ་དང་ཤེ་ལིང་གི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་ལས་རིམ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། སི་པི་ནོ་ཛ་དང་ལྷ་མཐུན་རིང་ལུགས་ཀྱི་རྩོད་གླེང་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་པར་ཁྲིད།[75][d] འོན་ཀྱང་། ཇོ་ཧན་ གྷོ་ཊི་ཧྥི་རིཌ་ ཝོན་ ཧར་ཌར་(Johann Gottfried von Herder)གྱི་ཤུགས་རྐྱེན་གྱིས་ཧེ་གྷེལ་ལ་ཀན་ཊིའི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་སྤྱི་ཁྱབ་རང་བཞིན་དེ་རིམ་པས་དོར་དུ་བཅུག་སྟེ། རྒྱུ་མཚན་ལ་རིག་གཞུང་དང་། སྐད་ཡིག ལོ་རྒྱུས་བཅས་ཀྱི་ཤེས་བྱས་ཕྱུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཅིག་གི་ཕྱོགས་སུ་བསྐུལ་ཡོད།[76] Berijigmey (གླེང་མོལ།) ༠༨:༤༨, ༡༤ ཟླ་བརྒྱད་པ། ༢༠༢༦ (UTC)