དགོན་པ་
'''ནང་པའི་དགོན་སྡེ།''' (དབྱིན་སྐད་དུ་ Monastery) ནི། གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ཀུན་དགའ་ར་བ། དགོན་པའམ་ཝཊ་ (Wat) ཞེས་ཡུལ་ལུང་སོ་སོར་མིང་གི་འབོད་སྲོལ་མི་འདྲ་བ་ཡོད། འདི་ནི་ནང་པའི་བསྟན་པའི་སྲོག་ཤིང་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ཉར་ཚགས་བྱེད་ས། དེ་བཞིན་[[དགེ་འདུན་]]གྱི་སྡེ་བཞུགས་གནས་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན། དགོན་སྡེ་ནི་སྡོད་གནས་ཙམ་མ་ཡིན་པར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་ཏེ་ཐར་པ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་གོ་འཕང་སྒྲུབ་པའི་ལག་ཆ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན། དགོན་སྡེའི་ལམ་ལུགས་འཕེལ་རྒྱས་ཕྱིན་པ་དེས་ནང་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་ཞིག་བཏང་ཡོད་དེ། ཐོག་མར་གནས་ངེས་མེད་དུ་རྒྱུ་བའི་བསོད་སྙོམས་པ་ནས་རིམ་བཞིན་གཏན་འཇགས་ཀྱི་སྒྲིག་འཛུགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ལྟེ་གནས་སུ་གྱུར་ཡོད།
མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་རྨང་གཞི།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ནང་པའི་དགོན་སྡེའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ་སོར་གོ་དོན་ཟབ་མོ་རེ་ཡོད།
- '''གཙུག་ལག་ཁང་ (Vihara):''' ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མར་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་ "བཞུགས་གནས་" སམ་ "འཆག་ས་" ལ་གོ་ཞིང་། དགེ་འདུན་པ་རྣམས་སྒོམ་རྒྱག་བཞིན་འཆག་སའི་གནས་ལ་གོ་བ་ཡིན། 3 རིམ་བཞིན་འདི་ཉིད་དགེ་འདུན་པའི་བཞུགས་ཤག་དང་འདུ་ཁང་ཡོད་པའི་བཟོ་བཀོད་ཅིག་ཏུ་འཕེལ་རྒྱས་ཕྱིན་པ་ཡིན།
- '''ཀུན་དགའ་ར་བ་ (Sangharama):''' ཞེས་པ་ནི། དགེ་འདུན་གྱི་ "སྡེ་" (Sangha) དང་ "སྐྱེད་མོས་ཚལ་" (Arama) གཉིས་འདུས་པ་ལས་གྲུབ་ཅིང་། ཐོག་མར་སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱིས་[[སངས་རྒྱས་]]དང་དགེ་འདུན་པར་ཕུལ་བའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དང་ཤིང་ནགས་ཀྱི་ར་བ་ལ་གོ་བ་ཡིན། གནས་འདི་དག་ནི་གྲོང་ལས་ཧ་ཅང་མི་རིང་ཞིང་ཧ་ཅང་མི་ཉེ་བར་དབེན་ཞིང་ཞི་བའི་ཁོར་ཡུག་ཅིག་ཡིན་དགོས།
- '''དགོན་པ་ (Gompa):''' ཞེས་པ་ནི། "དབེན་པའི་གནས་" སམ་ "རི་ཁྲོད་" གྲོང་ལས་རྒྱང་གྲགས་གཅིག་གིས་ཆོད་ཅིང་དགེ་འདུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་གཉེར་དང་ཉམས་ལེན་བྱེད་ཡུལ་གྱི་བསྟི་གནས་ལ་གོ་ཞིང་། འདིར་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ "ཨ་ར་ཎྱ་" (Aranya) ཞེས་པའི་དོན་དང་མཚུངས་པར་གྲོང་གི་ཅ་ཅོ་ལས་ཐར་བའི་གནས་ཤིག་ལ་གོ་བ་ཡིན།
དབྱར་གནས་ཀྱི་ལམ་ལུགས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ནང་པའི་དགོན་སྡེ་གཏན་འཇགས་སུ་ཆགས་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ནི་ དབྱར་གནས་ (Vassa) ཀྱི་ལམ་ལུགས་འདི་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཞལ་བཞུགས་དུས་སུ་དགེ་འདུན་པ་རྣམས་ལོ་རེའི་ཆར་དུས་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་རིང་ལ་གནས་གཅིག་ཏུ་བཞུགས་དགོས་པའི་སྒྲིག་ལམ་བཟོས་གནང་ཡོད།
འདིའི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་རྒྱབ་ལྗོངས་ནི་ '''འཚེ་བ་མེད་པ་ (Ahimsa)''' ཡི་ལྟ་བ་དེ་ཡིན། ཆར་དུས་སུ་ས་སྟེང་དུ་འབུ་སྲིན་མང་པོ་འདོན་ཡོང་གི་ཡོད་པས། དགེ་འདུན་པ་རྣམས་ཕྱི་རོལ་དུ་ཕེབས་ན་འབུ་སྲིན་དང་ལོ་ཏོག་གསར་པ་རྣམས་རྐང་པའི་འོག་ཏུ་མནན་ཏེ་སྲོག་གཅོད་ཀྱི་ཉེས་པ་འབྱུང་དོགས་ཀྱིས་ཡིན། དབྱར་གནས་ཀྱི་སྐབས་འདིར་དགེ་འདུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནང་སེམས་ཀྱི་བསླབ་པ་སློབ་གཉེར་དང་སྒོམ་སྒྲུབ་ལ་ནན་ཏན་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་བཟང་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།
འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ (Vinaya Pitaka) ནི་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེའི་སྒྲིག་ལམ་དང་བསླབ་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་གཞི་རྟེན་ཡིན། འདུལ་བ་ནི་ཁྲིམས་ལུགས་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་སྤྱོད་པ་སྡོམ་པའི་ཐར་པའི་ལམ་དང་མཐུན་པར་སྦྱོང་བརྡར་བྱེད་པའི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཡིན།
འདུལ་བའི་ནང་དགེ་ཚུལ་སློང་གི་བསླབ་བྱ་ '''སོ་ཐར་གྱི་མདོ་ (Patimokkha)''' ཡོད་ཅིང་། འདིའི་ནང་སྡོམ་པ་སྲུང་ཚུལ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་ལས་ཀ་བྱེད་ཕྱོགས། དེ་བཞིན་ནང་ཁུལ་གྱི་རྩོད་པ་སེལ་ཚུལ་སོགས་ཞིབ་མོར་བསྟན་ཡོད། འདུལ་བའི་ལག་ལེན་གྱིས་དགོན་སྡེའི་ནང་མཐུན་ལམ་དང་། སྤྱི་ཚོགས་ནང་དགེ་འདུན་པའི་དག་ཐེར་དང་གཟི་བརྗིད་ཉར་ཚགས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
དགོན་པའི་བཟོ་བཀོད་དང་མཚོན་དོན།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ནང་པའི་དགོན་སྡེའི་བཟོ་བཀོད་ནི་འཇིག་རྟེན་ཆགས་ཚུལ་དང་ཐར་པའི་ལམ་གྱི་ས་བཀྲ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན།
མཆོད་རྟེན། (Stupa)
[མ་ངོས་ཞུ་དག]མཆོད་རྟེན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ "ཐུགས་" ཀྱི་རྟེན་ཡིན་ལ། འདིས་འབྱུང་བ་ལྔའི་ཆགས་ཚུལ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ལམ་མཚོན་གྱི་ཡོད།
- '''རྨང་གཞི་གྲུ་བཞི་ (ས་):''' ཚུལ་ཁྲིམས་དང་དྲན་པ་ཉེར་བཞག་གི་རྨང་གཞི་མཚོན།
- '''བུམ་པ་ (ཆུ་):''' བྱམས་པ་དང་བརྩེ་བའི་གཏེར་མཚོན།
- '''ཆོས་འཁོར་དང་ཏོག་ (མེ་):''' མ་རིག་པ་སྲེག་བྱེད་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་ཡེ་ཤེས་མཚོན།
- '''ཟླ་ཚེས་ (རླུང་):''' ཀུན་ལ་ཁྱབ་པའི་ནུས་པ་མཚོན།
- '''ཐིག་ལེ་འམ་ནོར་བུ་ (ནམ་མཁའ་/ཡེ་ཤེས་):''' མཐར་ཐུག་གི་གོ་འཕང་མྱང་འདས་མཚོན།
དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དབྱིབས། (Mandala)
[མ་ངོས་ཞུ་དག]དགོན་པའི་ཆགས་དབྱིབས་མང་པོ་ཞིག་ནི་ '''དཀྱིལ་འཁོར་ (Mandala)''' གྱི་དབྱིབས་སུ་ཡོད་དེ། དཀྱིལ་དུ་ལྷ་ཁང་གཙོ་བོ་དང་མཐའ་སྐོར་དུ་གྲྭ་ཤག་དང་གླིང་ཕྲན་རྣམས་ཡོད་པ་དེས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྟེ་བ་རི་རབ་དང་གླིང་བཞི་མཚོན་གྱི་ཡོད།
ཚོགས་ཞིང་། (Field of Merit)
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་ནང་ '''ཚོགས་ཞིང་ (Punyakkhetta)''' ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན། འདིའི་ནང་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་ནི་ས་ཞིང་གཤིན་པོ་ལྟ་བུ་དང་། ཁྱིམ་པ་ཕོ་མོ་རྣམས་ནི་སྦྱིན་པ་གཏོང་མཁན་གྱི་ཞིང་པ་ལྟ་བུ་ཡིན། དགོན་སྡེར་མཆོད་པ་དང་ཞལ་འདེབས་ཕུལ་བ་དེས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པ་དང་། དེས་མ་འོངས་པར་བདེ་བའི་འབྲས་བུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཡིད་ཆེས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ཆེན་པོ་རྣམས།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]རྒྱ་གར་དུ་ '''ནཱ་ལེནྡྲ་ (Nalanda)''' དང་ '''བི་ཀྲ་མ་ཤཱི་ལ། (Vikramshila)''' སོགས་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ཆེན་པོ་རྣམས་བྱུང་བས་ནང་པའི་དགོན་སྡེ་དེ་ཉིད་ཆོས་ལུགས་ཙམ་མ་ཡིན་པར། འཛམ་གླིང་གི་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོ་ཐོག་མ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཡོད། འདི་དག་ཏུ་ནང་དོན་རིག་པ་ཙམ་མ་ཟད། ཚད་མ་རིག་པ་དང་། སྒྲ་རིག་པ། གསོ་བ་རིག་པ་སོགས་རིག་གནས་ཆེ་ཆུང་ཀུན་ལ་སློབ་གཉེར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
རི་ཁྲོད་པ་དང་གྲོང་གནས་པའི་དབྱེ་བ།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]ནང་པའི་དགོན་སྡེའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་སྒྲུབ་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་མཁན་ '''རི་ཁྲོད་པ་ (Aranyaka)''' དང་། བསླབ་པ་སློབ་གཉེར་དང་འཆད་ཉན་གཙོ་བོར་བྱེད་མཁན་ '''གྲོང་གནས་པ་ (Gramantika)''' ཞེས་དབྱེ་བ་གཉིས་བྱུང་ཡོད། རི་ཁྲོད་པ་རྣམས་དབེན་པའི་རི་ངོགས་སུ་བཞུགས་ནས་དཀའ་ཐུབ་དང་སྒོམ་སྒྲུབ་ལ་གཞོལ་ཞིང་། གྲོང་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མང་ཚོགས་ལ་ཆོས་སྤེལ་བ་དང་ཆོ་ག་ཕྱག་ལེན་སོགས་གནང་གི་ཡོད།
ཆོས་ཀྱི་བང་མཛོད།
[མ་ངོས་ཞུ་དག]དགོན་སྡེ་རྣམས་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་དཔེ་ཆ་ཉར་ཚགས་བྱེད་པའི་ལྟེ་གནས་ཡིན། དཔེར་ན། ཏུན་ཧོང་ (Dunhuang) གི་བྲག་ཕུག་ནང་བོད་ཡིག་དང་རྒྱ་ཡིག་སོགས་ཀྱི་ཕྱག་དཔེ་ཁྲི་ཕྲག་མང་པོ་ཐོན་པ་དེས་དགོན་སྡེ་རྣམས་ཀྱིས་རིག་གནས་ཉར་ཚགས་ལ་ནུས་པ་ཆེན་པོ་བཏོན་ཡོད་པ་མཚོན།