གློག་ཀླད་
གློག་ཀླད་
[མ་ངོས་ཞུ་དག]མིང་། ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད། དེང་རབས་ཀྱི་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཅིག །འཁྱེར་བདེའི་གློག་ཀླད། བསམ་བློ་འདོན་མཁན། first_released = ༡༩༧༥ (ཚོང་རའི་ནང་ཐོག་མར་བཏོན་པ།)| input = མཐེབ་གཞོང་།, ཙི་ཙི།, རེག་པང་།| power = གློག་རྫས། (Li-ion, LiPo), གློག་སྒྱུར་ཆས་།}}ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ (Laptop computer) ནི་ནུས་པ་མཐོ་བའི་རྩིས་རྒྱག་རིག་པ་དང་སྒྲིག་ཆས་ཆུང་ངུར་གཏོང་བའི་ལག་རྩལ་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་གྲུབ་འབྲས་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན། ༡༩༦༠ རེ་གྲངས་ནས་བཟུང་བསམ་བློ་འཁོར་བ་ནས་ད་ལྟའི་མི་བཟོས་རིག་ནུས་ (AI) ཀྱི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་ལས་ཀའི་སྟེགས་བུ་འདི་བྱུང་བའི་བར་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱིས་ང་ཚོའི་ལས་ཀ་དང་། སློབ་གསོ། འབྲེལ་ལམ་བཅས་ཀྱི་ས་མཚམས་བསྐྱར་དུ་བྲིས་ཡོད།1 ༢༠༢༥ ལོར་སླེབས་དུས་འཛམ་གླིང་ཡོངས་ཀྱི་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱི་ཚོང་རའི་རིན་ཐང་ཨ་སྒོར་ཐེར་འབུམ་ $186$ ལས་བརྒལ་ཡོད་པ་དང་། ད་ལྟའི་ཆར་སྒྲིག་ཆས་རང་སྟེང་གི་མི་བཟོས་རིག་ནུས་དང་གློག་ནུས་གྲོན་ཆུང་གི་བཟོ་བཀོད་གསར་པ་དག་ལ་ཁ་ཕྱོགས་བསྒྱུར་བཞིན་ཡོད།3== ཐ་སྙད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་གོ་དོན་ ==ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱི་མིང་ "Laptop" ཞེས་པ་ནི་ "Lap" (པང་པའམ་བརླ་སྟེང་) དང་ "Top" (སྟེང་) ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་འདུས་པ་ལས་བྱུང་ཞིང་། འདི་ནི་ "Desktop" (ཅོག་སྟེང་གློག་ཀླད་) ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ལ་དཔེ་བལྟས་ནས་བཟོས་པ་ཞིག་ཡིན།1 དབྱིན་ཇིའི་ཚིག་མཛོད་ནང་འཁོད་པ་ལྟར་ན། ཐ་སྙད་འདི་ཐོག་མར་ ༡༩༨༣ ལོར་སྤྱད་ཡོད་པ་དང་། དེས་སྒྲིག་ཆས་འདི་མི་ཞིག་གི་པང་པའི་སྟེང་བཞག་ནས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་ཐུབ་པའི་དོན་མཚོན་གྱི་ཡོད།1བོད་སྐད་ནང་དུ་འདི་ལ་ "ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་" དམ་ "ལག་ཐོགས་གློག་ཀླད་" ཅེས་འབོད་ཀྱི་ཡོད། ༡༩༨༠ རེ་གྲངས་ནས་བཟུང་ "Laptop" དང་ "Notebook" (ཟིན་བྲིས་གློག་ཀླད་) ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་གཉིས་ཕན་ཚུན་བརྗེ་པོ་རྒྱག་ནས་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད་ནའང་། ཐོག་མའི་ཆར་ "Notebook" ནི་ཤོག་བུ་ $A4$ ཡི་ཆེ་ཆུང་ལྟར་ཡོད་པའི་སྒྲིག་ཆས་ཆུང་གྲས་ལ་གོ་བ་ཡིན།1== བྱུང་རབས་དང་ལོ་རྒྱུས་ ==ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི་གློག་ཀླད་སྤྱིའི་བྱུང་རབས་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད། ༡༩༦༨ ལོར་ Xerox PARC ཡི་ཚན་རིག་པ་ Alan Kay ཡིས་ "Dynabook" ཞེས་པའི་བསམ་བློ་ཐོག་མར་བཏོན་པ་ནས་འགོ་བཙུགས་པ་ཡིན།1=== ཐོག་མའི་དཔེ་གཟུགས་དང་ཚོང་རའི་བྱུང་རིམ་ ===༡༩༧༥: IBM 5100 ནི་ཚོང་རའི་ནང་ཐོག་མར་བཏོན་པའི་འཁྱེར་བདེའི་གློག་ཀླད་ཅིག་ཡིན་ནའང་། དེའི་ལྗིད་ཚད་ལ་སྤྱི་རྒྱ་ $25$ ཙམ་ཡོད་པས་དངོས་གནས་འཁྱེར་བདེ་པོ་ཞིག་མིན།1༡༩༨༡: Osborne 1 ནི་ཚོང་རའི་ནང་ལེགས་གྲུབ་བྱུང་བའི་འཁྱེར་བདེའི་གློག་ཀླད་ཐོག་མ་དེ་ཡིན།11༡༩༨༢: GRiD Compass 1101 ནི་ད་ལྟའི་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ལྟར་ཁ་སྦྱོར་གཟུགས་ (Clamshell design) ཅན་གྱི་སྒྲིག་ཆས་ཐོག་མ་དེ་ཡིན།13༡༩༨༩: Apple ཡིས་ Macintosh Portable བཏོན་པ་དང་། ༡༩༩༡ ལོའི་ PowerBook ས៊ྲེལ་གྱིས་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱི་བཟོ་དབྱིབས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་བཏང་ཡོད།11== མཁྲེགས་ཆས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་དང་འཕྲུལ་རིག་ ==ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱི་ནང་ཁོངས་བཟོ་བཀོད་ནི་གནས་ས་ཆུང་ངུའི་ནང་ནུས་པ་ཆེན་པོ་སྤུང་བའི་ལག་རྩལ་ཞིག་ཡིན།=== གློག་ལམ་འདུས་མ་དང་ BGA ཡི་འགྱུར་བ། ===གློག་ཀླད་ཀྱི་བཟོ་དབྱིབས་སྲབ་ཏུ་གཏོང་ཆེད། ༢༠༡༤ ལོ་ནས་བཟུང་ Ball Grid Array (BGA) ཞེས་པའི་ལག་རྩལ་སྤྱད་དེ་ལྟེ་བའི་ལས་གཉེར་ཆས་ (CPU) རྣམས་མ་པང་ (Motherboard) སྟེང་དངོས་སུ་སྦྱོར་བཞིན་ཡོད། འདིས་སྒྲིག་ཆས་སྲབ་ཏུ་གཏོང་ཐུབ་ཀྱང་། རྗེས་སུ་བརྗེ་པོ་རྒྱག་རྒྱུ་ཁག་པོ་བཟོས་ཡོད།2=== མི་བཟོས་རིག་ནུས་ཀྱི་ལས་གཉེར་སྡེ་ཚན་ (NPU) ===དེང་རབས་ཀྱི་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ནང་ Neural Processing Unit (NPU) ཞེས་པའི་ཆེད་ལས་ལས་གཉེར་ཆས་ཤིག་ཡོད་པ་དང་། དེས་མི་བཟོས་རིག་ནུས་ཀྱི་ལས་ཀ་རྣམས་གློག་ནུས་གྲོན་ཆུང་གི་སྒོ་ནས་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད། འདི་ནི་ Apple ཡི་ M-series དང་ Qualcomm ཡི་ Snapdragon སོགས་ཀྱི་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།== དྲོད་ཚད་འཛིན་སྐྱོང་དང་བསིལ་གཏོང་ལག་རྩལ་ ==ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ནང་ལས་ཀ་མང་པོ་བྱེད་དུས་ CPU དང་ GPU ནས་དྲོད་ཚད་ཆེན་པོ་སྐྱེད་ཀྱི་ཡོད་པས། དེ་བསིལ་བར་བྱེད་རྒྱུ་ནི་གནད་ཀྱི་དོན་པོ་ཡིན།15དྲོད་བརྒྱུད་སྦུག་ (Heat pipes): འདིའི་ནང་ཆུ་སོགས་གཤེར་གཟུགས་ཤིག་ཡོད་པ་དེ་རླངས་པར་གྱུར་ནས་དྲོད་ཚད་ཕྱིར་འདོན་གྱི་ཡོད།17རླངས་ཁང་ (Vapor chambers): འདི་ནི་དྲོད་བརྒྱུད་སྦུག་ལས་ལེགས་པ་ཡོད་ཅིང་། དྲོད་ཚད་ཁྱོན་ཡོངས་ལ་མཉམ་པར་འགྲེམས་ཐུབ། འདི་གཙོ་བོ་རྩེད་མོའི་གློག་ཀླད་ (Gaming laptops) ནང་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད།12གཤེར་གཟུགས་ལྕགས་རིགས་ (Liquid metal): འདི་ནི་ CPU དང་བསིལ་བྱེད་ཆས་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་སྦྱར་ནས་དྲོད་ཚད་མྱུར་དུ་འདྲེན་པར་བྱེད།7== གློག་རྫས་ཀྱི་ནུས་པ་དང་ཚེ་ཚད་ ==༡༩༩༠ རེ་གྲངས་ནས་བཟུང་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་རྣམས་ནི་ Lithium-ion (Li-ion) དང་ Lithium Polymer (LiPo) ཡི་གློག་རྫས་ལ་བརྟེན་ཡོད།Li-ion: འདི་ནི་ལྕགས་རིགས་ཀྱི་སྣོད་ནང་ཡོད་པས་མཁྲེགས་པོ་ཡོད་ལ་རིན་གོང་ཡང་དམའ་པོ་ཡིན།LiPo: འདི་ནི་བཟོ་དབྱིབས་སྣ་ཚོགས་སུ་བཟོ་ཆོག་པ་དང་ལྗིད་ཚད་ཡང་བས་དེང་རབས་ཀྱི་གློག་ཀླད་སྲབ་མོ་དག་གི་ནང་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད།གློག་རྫས་ཀྱི་ཚེ་ཚད་རིང་དུ་གཏོང་ཆེད། དེང་རབས་ཀྱི་གློག་ཀླད་ནང་རིག་ནུས་ལྡན་པའི་གློག་གསོག་ལམ་ལུགས་ཡོད་པ་དང་། དེས་གློག་རྫས་ཀྱི་གནས་སྟངས་ལ་བལྟས་ནས་གློག་གསོག་གི་ཡོད།== ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ ==Ultrabooks: འདི་ནི་སྲབ་མོ་དང་ལྗིད་ཚད་ཡང་བ། གློག་རྫས་ཡུན་རིང་ཐུབ་པའི་སྒྲིག་ཆས་ཤིག་ཡིན།222-in-1s: འདི་ནི་ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་དང་རེག་པང་ (Tablet) གཉིས་ཀྱི་ནུས་པ་མཉམ་དུ་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན།10Chromebooks: འདི་ནི་ Google ChromeOS ཐོག་ལས་ཀ་བྱེད་པ་དང་། སློབ་གྲྭ་ཁག་གི་ནང་རྒྱ་ཆེར་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད།24== སྤྱི་ཚོགས་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཤུགས་རྐྱེན། ===== ཐག་རིང་ལས་ཀ་དང་ལས་མིའི་གོ་སྐབས། ===ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཀྱིས་མི་རྣམས་གནས་ཡུལ་གཅིག་ཏུ་མ་བསྡད་པར་ས་ཆ་གང་ནས་ཀྱང་ལས་ཀ་བྱེད་ཐུབ་པའི་གོ་སྐབས་བསྐྲུན་ཡོད། ཞིབ་འཇུག་ལྟར་ན། ལག་རྩལ་ལྡན་པའི་ལས་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཐག་རིང་ནས་ལས་ཀ་བྱེད་པའི་ཆེད་དུ་རང་གི་ཕོགས་ཐོབ་བརྒྱ་ཆ་ $25$ ཙམ་གཏོང་འདོད་ཡོད།28 འདིས་ལམ་གྱི་འགྲིམ་འགྲུལ་ཉུང་དུ་བཏང་ནས་ཁོར་ཡུག་ལའང་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད།29=== སློབ་གསོ་དང་ "བྱིས་པ་རེར་གློག་ཀླད་རེ་" (OLPC) ===༢༠༠༥ ལོར་འགོ་བཙུགས་པའི་ OLPC ལས་གཞི་ནི་ཡར་རྒྱས་འགྲོ་བཞིན་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་བྱིས་པ་རྣམས་ལ་རིན་གོང་དམའ་བའི་གློག་ཀླད་སྤྲོད་རྒྱུ་དེ་ཡིན།32 འདིས་བྱིས་པ་མང་པོ་ལ་གློག་ཀླད་རེག་པའི་གོ་སྐབས་བསྐྲུན་ཡོད་ནའང་། སློབ་སྦྱོང་གི་གྲུབ་འབྲས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་ཐེབས་མེད་པའི་སྐྱོན་བརྗོད་ཀྱང་ཡོད།33== ཁོར་ཡུག་དང་གློག་རྫས་སྙིགས་རོ་ ==ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་གསར་པ་རྒྱུན་ཆད་མེད་པར་ཐོན་བཞིན་ཡོད་པས། གློག་རྫས་སྙིགས་རོ་ (E-waste) ནི་འཛམ་གླིང་གི་དཀའ་ངལ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། ༢༠༢༢ ལོར་འཛམ་གླིང་ཡོངས་སུ་གློག་རྫས་སྙིགས་རོ་ཊོན་ས་ཡ་ $62$ ཐོན་ཡོད། དེའི་ནང་ནས་བརྒྱ་ཆ་ $23$ ལས་མ་ཟིན་པ་ཞིག་མ་གཏོགས་བསྐྱར་བཟོ་ (Recycle) བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་མེད།37 ད་ལྟའི་ཆར་ "བཟོ་བཅོས་བྱེད་པའི་ཐོབ་ཐང་" (Right to Repair) ཞེས་པའི་ལས་འགུལ་འགོ་བཙུགས་ནས། གློག་ཀླད་རྣམས་བཟོ་བཅོས་བྱེད་བདེ་པོ་བཟོ་དགོས་པའི་རེ་བ་བཏོན་བཞིན་ཡོད།== འཕྲོད་བསྟེན་དང་ལུས་པོའི་གནས་སྟངས་ ==ལག་འཁྱེར་གློག་ཀླད་ཡུན་རིང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་དུས་མགུལ་པ་དང་། དཔུང་པ། སྒལ་པ་བཅས་ལ་ན་ཟུག་གཏོང་བའི་ཉེན་ཁ་ཡོད།39 འདི་ལས་སྐྱོབ་ཆེད་དུ། མིག་དང་གློག་ཀླད་ཀྱི་བར་ཐག་འཚམ་པོ་དགོས་པ་དང་། "༢༠-༢༠-༢༠ ཡི་རྩ་དོན་" ཞེས་པ་སྟེ། སྐར་མ་ $20$ རེའི་མཚམས་སུ་སྐར་ཆ་ $20$ རིང་ཐག་རིང་གི་དངོས་པོ་ལ་བལྟ་དགོས་པའི་ལམ་སྟོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།