ནང་པའི་གྲུབ་མཐའི་ཤེས་བྱའི་རྣམ་གཞག་ལས་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་དཔྱད་ཞིབ་ཟབ་མོ།

ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ (ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ། aṣṭadaśa dhātu) ཞེས་པའི་རྣམ་གཞག་འདི་ནི་གདོད་མའི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དང་ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་མངོན་པའི་གཞུང་ལུགས་ཁྲོད་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྣང་བ་དང་གང་ཟག་གི་མྱོང་བ་ཐམས་ཅད་དབྱེ་བསྡུ་བྱེད་པའི་རྩ་བའི་སྒྲོམ་གཞི་གསུམ་གྱི་ཡ་གྱལ་ཞིག་ཡིན། ¹ ཕུང་པོ་ལྔ་དང་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་གཞག་དང་ལྷན་དུ་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་འདིས་"བདག་" (ātman) ཏུ་འཛིན་པའི་བློ་ལོག་པ་དེ་ཉིད་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱི་འདུ་བྱེད་སོ་སོར་གཞིག་སྟེ་དགག་པ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ¹ ཕུང་པོ་ལྔས་གང་ཟག་གི་གཟུགས་དང་སེམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་དབྱེ་འབྱེད་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་ཤེས་འཆར་བའི་སྒོ་རྣམས་སྟོན་པར་བྱེད་མོད། ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཆར་བའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་དུ་རྟེན་དང་དམིགས་རྐྱེན་སོ་སོའི་བྱེད་ལས་ལ་དབྱེ་ཞིབ་ཞིབ་མོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ³ སྙན་ཞུ་འདིའི་ནང་དུ་རྒྱ་བོད་ཀྱི་མངོན་པའི་གཞུང་ལུགས་དང་། ཁྱད་པར་དུ་སློབ་དཔོན་དབྱིག་གཉེན་གྱི་ ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ དང་། སློབ་དཔོན་བློ་བརྟན། ཀུན་མཁྱེན་མི་ཕམ་རིན་པོ་ཆེ་སོགས་ཀྱི་གསུང་ལ་གཞི་བཅོལ་ཏེ་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་ངེས་ཚིག་དང་། སྒྲོམ་གཞི། ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་གནད་རྣམས་གསལ་བར་བཤད་པར་བྱའོ།། ⁵

ངེས་ཚིག་དང་ཚིག་གི་འབྱུང་ཁུངས།

ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་དྷཱ་ཏུ་ (dhātu) དང་། བོད་སྐད་དུ་"ཁམས་" ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་ཁྲོད་དོན་སྙིང་གལ་ཆེན་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། ⁸ ལེགས་སྦྱར་གྱི་རྩ་བ་དྷཱ་ (dhā) ཞེས་པ་"འཛིན་པ་" འམ་ "གནས་པ་" ལ་འཇུག་པས། རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཁམས་ཞེས་བྱའོ།། ⁹ མངོན་པ་མཛོད་ ལས་ཁམས་ཀྱི་དོན་ནི་རིགས་ (gotra) ལ་འཇུག་པར་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན་རི་གཅིག་ལ་གསེར་དངུལ་གྱི་རིགས་དུ་མ་ཡོད་པ་བཞིན། རྟེན་གཅིག་ལ་རང་འདྲའི་འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པའི་ནུས་པ་སོ་སོར་ཡོད་པས་ན་ཁམས་ཞེས་བཤད། ⁹

བོད་ཀྱི་ཐ་སྙད་"ཁམས་" ཞེས་པ་འདིར་དོན་མང་པོ་ལ་འཇུག་པ་སྟེ། གསོ་བ་རིག་པའི་ནང་དུ་ལུས་ཀྱི་ཟུངས་དང་། ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་མིང་ལའང་འཇུག་མོད། ¹⁰ ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་གཞུང་དུ་"རྒྱུ་" འམ་ "ས་བོན་" ནམ་ "ནུས་པ་" ལ་འཇུག་པ་ཡིན། ⁹ རྒྱལ་དབང་ཀརྨ་པ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེས་ཁམས་ཀྱི་ངེས་ཚིག་བཤད་སྐབས། "འབྲས་བུའི་གzugs ལེན་པའམ་རང་གི་ mtshan ཉིད་འཛིན་པས་ཁམས་" ཞེས་གསུངས་ཡོད། ⁹ འདིས་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡང་གསལ་བར་བྱེད་དེ། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་ད་ལྟར་བའི་རྣམ་ཤེས་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ལ་གཙོ་བོར་ལྟ་བ་དང་། ཁམས་ཀྱིས་ནི་མ་འོངས་པའི་རྣམ་ཤེས་བསྐྱེད་པའི་རྒྱུ་ལ་གཙོ་བོར་ལྟ་བའོ།། ⁹

ཐ་སྙད།	ལེགས་སྦྱར་སྐད།	བོད་སྐད།	ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་བྱེད་ལས།
ཁམས་བཅོ་བརྒྱད།	aṣṭadaśa dhātu	ཁམས་བཅོ་བརྒྱད།	ཤེས་བྱ་ཐམས་ཅད་དབྱེ་བསྡུ་བྱེད་པ། ¹
ཁམས།	dhātu	ཁམས།	རང་གི་ངོ་བོ་འམ་རྒྱུ་འཛིན་པ། ⁸
སྐྱེ་མཆེད།	āyatana	སྐྱེ་མཆེད།	རྣམ་ཤེས་སྐྱེ་བའི་སྒོ་འམ་མཆེད་པའི་གནས། ¹⁴
ཕུང་པོ།	skandha	ཕུང་པོ།	འདུས་པའི་ཕུང་པོའམ་སྤུང་བ། ²

ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་གཞུང་དུ་ཁམས་ཀྱི་དོན་འདི་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ (dharmadhātu) དང་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སྙིང་པོ་ (tathāgatagarbha) ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དེ། ⁹ རྒྱུད་བླ་མ་ ལས་ཁམས་ཀྱི་དོན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་བོན་ནམ་རིགས་ལ་བཤད་པས། སེམས་ཅན་གྱི་ཁམས་དག་པ་ན་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་རུ་འཆར་བར་གསུངས། ⁹

ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་སྒྲོམ་གཞི།

ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ནི་ཚན་པ་གསུམ་རེ་ཡོད་པའི་རིགས་དྲུག་ཏུ་དབྱེ་ཆོག་པ་སྟེ། དབང་པོ་དྲུག་དང་། ཡུལ་དྲུག། རྣམ་ཤེས་དྲུག་བཅས་སོ།། ¹ འདིས་ཤེས་པ་འཆར་བའི་གོ་རིམ་དེ་"བྱེད་པོ་" གཅིག་གིས་བྱས་པ་མ་ཡིན་པར་རྒྱུ་རྐྱེན་དུ་མ་འདུས་པ་ལས་བྱུང་བར་སྟོན་ནོ།། ¹

དབང་པོའི་ཁམས་དྲུག (Indriya-dhātu)

དབང་པོ་དྲུག་ནི་རྣམ་ཤེས་སྐྱེ་བའི་རྟེན་ནམ་ནུས་པ་རྣམས་ཡིན། ¹ མངོན་པའི་གཞུང་དུ་དབང་པོ་ལྔ་ནི་དབང་པོའི་ཁོག་པ་ (དཔེར་ན་མིག་གི་འབྲས་བུ་ལྟ་བུ) མ་ཡིན་པར། དེའི་ནང་དུ་གནས་པའི་གཟུགས་དྭངས་པ་ཞིག་ལ་འདོད་དོ།། ⁴

མིག་གི་ཁམས།: གཟུགས་ལ་བལྟ་བའི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་གཟུགས་དྭངས་པ། ¹
རྣ་བའི་ཁམས།: སྒྲ་འཛིན་པའི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་གཟུགས་དྭངས་པ། ¹
སྣའི་ཁམས།: དྲི་འཛིན་པའི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་གཟུགས་དྭངས་པ། ¹
ལྕེའི་ཁམས།: རོ་འཛིན་པའི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་གཟུགས་དྭངས་པ། ¹
ལུས་ཀྱི་ཁམས།: རེག་བྱ་འཛིན་པའི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་གཟུགས་དྭངས་པ། ¹
ཡིད་ཀྱི་ཁམས།: འདི་ནི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་ཤེས་སྔ་མ་འགགས་མ་ཐག་པ་དེ་ཉིད་ཕྱི་མའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ལ་བཤད། ¹

ཡུལ་གྱི་ཁམས་དྲུག (Viṣaya-dhātu)

ཡུལ་དྲུག་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དམིགས་རྐྱེན་རྣམས་ཡིན། ¹

གཟུགས་ཀྱི་ཁམས།: ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ཀྱི་རང་བཞིན། ¹
སྒྲའི་ཁམས།: རྣ་བས་མྱོང་བའི་སྒྲ་དབྱངས། ¹
དྲིའི་ཁམས།: ཞིམ་པ་དང་མི་ཞིམ་པའི་དྲི་རྣམས། ¹
རོའི་ཁམས།: མངར་སྐྱུར་ཁ་ཚ་སོགས་ཀྱི་རོ་རྣམས། ¹
རེག་བྱའི་ཁམས།: འབྱུང་བ་བཞི་ (ས་ཆུ་མེ་རླུང་) དང་། འཇམ་པ་དང་རྩུབ་པ་སོགས་ཀྱི་རེག་བྱ། ¹
ཆོས་ཀྱི་ཁམས།: ཡིད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད། འདིའི་ནང་དུ་ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས། འདུ་བྱེད། ནམ་མཁའ་དང་མྱང་འདས་སོགས་འདུས་ཡོད། ¹

རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དྲུག (Vijñāna-dhātu)

རྣམ་ཤེས་དྲུག་ནི་ཡུལ་དང་དབང་པོ་འདུས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རིག་པའམ་ངོ་ཤེས་པ་དེ་ཡིན། ¹

མིག་གི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས།: གཟུགས་རིག་པ། ¹
རྣ་བའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས།: སྒྲ་རིག་པ། ¹
སྣའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས།: དྲི་རིག་པ། ¹
ལྕེའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས།: རོ་རིག་པ། ¹
ལུས་ཀྱི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས།: རེག་བྱ་རིག་པ། ¹
ཡིད་ཀྱི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས།: ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་རིག་པ། ¹

ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་དང་སྦྱར་བ།

ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་འདི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་བསྡུ་ཚུལ་ཤེས་པ་ནི་མངོན་པའི་གཞུང་ལ་མཁས་པའི་རྟགས་ཤིག་ཡིན། ¹

སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དང་སྦྱར་བ།: ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་དང་པོ་བཅུ་གཉིས་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དང་གཅིག་པ་ཡིན། རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས་དྲུག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་བཅས་བདུན་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་གཅིག་གི་ནང་དུ་འདུའོ།། ¹
ཕུང་པོ་ལྔ་དང་སྦྱར་བ།:
- གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ།: དབང་པོ་ལྔ་དང་ཡུལ་ལྔ། གཞན་ཡང་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་བཅས་སོ།། ¹
- རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ།: རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས་དྲུག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཁམས། ¹
- ཚོར་བ། འདུ་ཤེས། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ།: འདི་གསུམ་ག་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུའོ།། ¹

མངོན་པ་མཛོད་ལས་གསུངས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཉེར་གཉིས།

མངོན་པ་མཛོད་ ཀྱི་གནས་དང་པོའི་མཇུག་ཏུ་སློབ་དཔོན་དབྱིག་གཉེན་གྱིས་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་པོ་རྣམ་གྲངས་ཉེར་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་ཞིབ་མཛད་ཡོད། ²⁵ འདིས་ཤེས་བྱའི་གནས་ལུགས་ལ་གོ་བ་ཟབ་མོ་སྟེར།

གཟུགས་ཅན་དང་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པ།: ཁམས་དང་པོ་བཅུ་ནི་གཟུགས་ཅན་དང་། ལྷག་མ་རྣམས་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའོ།། ¹⁷
བསྟན་ཡོད་དང་བསྟན་མེད་།: གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་གཅིག་པུ་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ (མིག་གིས་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པ) དང་། གཞན་བཅུ་བདུན་བསྟན་དུ་མེད་པའོ།། ¹⁷
ཐོགས་བཅས་དང་ཐོགས་མེད།: གཟུགས་ཅན་གྱི་ཁམས་བཅུ་ནི་ཡུལ་ལ་ཐོགས་པ་དང་། གཞན་རྣམས་ཐོགས་པ་མེད་པའོ།། ¹⁷
ཟག་བཅས་དང་ཟག་མེད།: ཁམས་དང་པོ་བཅོ་ལྔ་ནི་ཟག་བཅས་འབའ་ཞིག་དང་། ཕྱི་མ་གསུམ་ནི་ཟག་བཅས་ཟག་མེད་གཉིས་ཀ་ཡིན། ¹⁸

བདག་འཛིན་དགག་པའི་གཉེན་པོ།

ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་སློབ་པའི་དགོས་པ་གཙོ་བོ་ནི་བདག་ཏུ་འཛིན་པའི་བློ་སྤོང་བའི་ཆེད་དུ་ཡིན། ¹ ཁྱད་པར་དུ་བདག་དེ་"བྱེད་པ་པོ་" (agent) ཞིག་ཏུ་འཛིན་པའི་འཁྲུལ་པ་དེ་སེལ་བར་བྱེད་དོ།། ¹⁷

ཀུན་མཁྱེན་མི་ཕམ་རིན་པོ་ཆེས་ མཁས་འཇུག་ ལས་གསུངས་པ་ལྟར། "བྱེད་པ་པོ་" ལ་རྨོངས་པའི་གཉེན་པོར་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་བསྟན་པ་སྟེ། ¹ དཔེར་ན་མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་བའི་ཚེ་ན། "ངས་མཐོང་གི་འདུག་" བསམ་པ་ནི་བདག་འཛིན་ཡིན་ལ། དོན་ལ་མིག་གི་དབང་པོ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ། མིག་གི་རྣམ་ཤེས་བཅས་རྒྱུ་རྐྱེན་འདུས་པ་ལས་མཐོང་བའི་བྱ་བ་བྱུང་བ་ཙམ་ལས་བདག་ཅེས་པ་ལོགས་སུ་མེད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ¹

མཇུག་བསྡོམས་།

ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་འདི་ནི་ནང་པའི་ཤེས་བྱའི་རྣམ་གྲངས་ཤིན་ཏུ་ཟབ་པ་ཞིག་ཡིན། ¹ འདིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡུལ་དང་། ནང་གི་དབང་པོ། བར་གྱི་རྣམ་ཤེས་བཅས་ཀྱི་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་གནས་ལུགས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ²⁵ བདག་འཛིན་གྱི་འཆིང་བ་ལས་གྲོལ་ཏེ་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ལམ་གྱི་རྨང་གཞི་ལྟ་བུ་ཡིན། ⁹