ཀླད་རྩའི་མ་ལག་
ཀླད་རྩའི་མ་ལག
དེང་རབས་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་བཀོད་པ། འཕྲུལ་ལས་གསར་གཏོད་དང་། བཟང་སྤྱོད་ལམ་སྲོལ། ༢༠༢༥-༢༠༢༦ ལོའི་གོ་ལ་ཡོངས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་གི་ཁ་ཕྱོགས། དེང་རབས་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་ངོ་བོ་དང་འཕེལ་རིམ། དབང་རྩ་ཚན་རིག་ (Neuroscience) ནི་དབང་རྩའི་མ་ལག་ (Nervous system) གི་ཆགས་ཚུལ་དང་། བྱེད་ལས། འཕེལ་རིམ་བཅས་ལ་ཚན་རིག་གི་སྒོ་ནས་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པའི་རིག་པ་ཞིག་ཡིན། རིག་པ་འདི་ནི་རིག་སྡེ་མང་པོ་མཉམ་བསྲེས་ཀྱི་ཚན་རིག་ཅིག་སྟེ། དེའི་ནང་སྐྱེ་དངོས་རིག་པ་དང་། ལུས་ཁམས་ཆགས་ཚུལ། རྫས་འགྱུར་རིག་པ། སེམས་ཁམས་རིག་པ། དེ་བཞིན་གློག་ཀླད་ཚན་རིག་དང་གྲངས་རིག་དཔེ་གཟུགས་སོགས་འདུས་ཡོད། དེང་རབས་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་དམིགས་ཡུལ་གཙོ་བོ་ནི་ཀླད་པས་ (Brain) བསམ་བློ་དང་བྱ་སྤྱོད་ཇི་ལྟར་སྐྲུན་གྱི་ཡོད་མེད་ལ་རྒྱུ་འབྲས་ཀྱི་གོ་བ་ལེན་རྒྱུ་དེ་ཡིན། ཀླད་པ་ནི་སྐྱེ་དངོས་ཀྱི་གཟུགས་ཕུང་ཁྲོད་ཀྱི་རྙོག་འཛིང་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་ཞིག་ཡིན་པས། དེར་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་ཆེད་ལས་ཀྱི་ཡན་ལག་མང་པོ་དགོས། དེ་དག་གི་ཁྲོད་ནས་ཕྲ་ཕུང་དང་རྡུལ་ཕྲན་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གིས་ (Molecular and cellular neuroscience) དབང་རྩའི་ཕྲ་ཕུང་ (Neuron) གི་གཞི་རྩའི་སྐྱེ་དངོས་བྱེད་ལས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད། མ་ལག་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གིས་ (Systems neuroscience) དབང་རྩའི་འབྲེལ་ལམ་ཁག་གིས་བརྡ་འཕྲིན་ཇི་ལྟར་བརྒྱུད་གཏོང་བྱེད་མེད་དང་བྱ་སྤྱོད་ལ་ཇི་ལྟར་འབྲེལ་བ་ཡོད་མེད་ལ་དཔྱད་པ་བྱེད། དེ་བཞིན་ངོ་བོ་རྟོགས་པའི་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གིས་ (Cognitive neuroscience) སྐད་རིགས་དང་། དྲན་པ། ངོ་བོ་རྟོགས་པ་སོགས་མཐོ་རིམ་གྱི་སེམས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད། དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་ཡན་ལག་ཁག་གི་དབྱེ་བ། ཡན་ལག་གི་མིང་། ཞིབ་འཇུག་གི་ཁྱབ་ཁོངས། དམིགས་ཡུལ། ཕྲ་ཕུང་དང་རྡུལ་ཕྲན་དབང་རྩ་ཚན་རིག དབང་རྩའི་ཕྲ་ཕུང་དང་རིགས་རྫས། དབང་རྩའི་གཞི་རྩའི་རྫས་འགྱུར་གྱི་ནུས་པ་གསལ་བཤད། མ་ལག་དབང་རྩ་ཚན་རིག དབང་རྩའི་འབྲེལ་ལམ་དང་དབུས་དབང་རྩའི་མ་ལག དབང་རྩའི་འབྲེལ་ལམ་གྱིས་བྱ་སྤྱོད་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཚུལ། ངོ་བོ་རྟོགས་པའི་དབང་རྩ་ཚན་རིག བསམ་བློ་དང་། སྐད་རིགས། མཐོ་རིམ་སེམས་ཀྱི་བྱེད་ལས། བསམ་བློ་དང་ངོ་བོ་རྟོགས་པའི་དབང་རྩའི་གཞི་རྩ་ངོས་འཛིན། རྩིས་རིག་དབང་རྩ་ཚན་རིག གྲངས་རིག་དཔེ་གཟུགས་དང་གློག་ཀླད་ལད་ཟློས། ཀླད་པའི་བརྡ་འཕྲིན་རྩིས་རྒྱག་གི་ལམ་སྲོལ་འཚོལ་བ། སྨན་བཅོས་དབང་རྩ་ཚན་རིག དབང་རྩའི་ནད་གཞི་དང་དྲག་སྐྱེད་སྨན་བཅོས། ཞིབ་འཇུག་གི་གྲུབ་འབྲས་སྨན་བཅོས་ཀྱི་ལག་ལེན་ལ་སྦྱོར་བ། འཕྲུལ་ལས་ཀྱི་གསར་གཏོད། བཅོས་མའི་བློ་གྲོས་དང་ཀླད་པའི་བརྡ་འཕྲིན་འགྲོལ་བ། ༢༠༢༤ ནས་ ༢༠༢༦ བར་གྱི་དུས་ཡུན་ནང་། དབང་རྩ་འཕྲུལ་ལས་ (Neurotechnology) དང་བཅོས་མའི་བློ་གྲོས་ (AI) ཟུང་འབྲེལ་གྱིས་གསར་གཏོད་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་ཀླད་པ་དང་གློག་ཀླད་འབྲེལ་མཐུད་ (Brain-Computer Interface - BCI) བརྒྱུད་ནས་སྨྲ་བརྗོད་མི་ཐུབ་པའི་ནད་པའི་བསམ་བློ་ཡིག་ཐོག་ཏུ་འབེབས་ཐུབ་པ་དང་། དབང་པོ་སྐྱོན་ཅན་གྱི་ལུས་པོའི་འགུལ་སྐྱོད་སླར་གསོ་བྱེད་ཐུབ་པའི་གྲུབ་འབྲས་ཐོབ་ཡོད། ཀླད་པའི་བརྡ་འཕྲིན་འགྲོལ་བ་དང་ BCI ཡི་འཕེལ་རྒྱས། ༢༠༢༥ ལོའི་ཞིབ་འཇུག་ཅིག་གིས་ "སེམས་ཀྱི་སྨྲ་བརྗོད་" (Inner speech) སྟེ་ལུས་པོ་འགུལ་སྐྱོད་མི་དགོས་པར་སེམས་ནང་བསམས་པའི་སྐད་ཆ་དེ་དག་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱིས་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་པར་བཟོས་ཡོད། ཀླད་པའི་ནང་བཙུགས་པའི་གློག་རྡུལ་ཕྲ་མོ་ (Microelectrodes) བརྒྱུད་ནས་ཀླད་པའི་བརྡ་རྟགས་རྣམས་བསྡུ་ལེན་བྱེད་པ་དང་། བཅོས་མའི་བློ་གྲོས་ཀྱི་རྩིས་ཐབས་ (Algorithms) བརྒྱུད་ནས་དེ་དག་སྐད་ཆའི་ངོ་བོར་བསྒྱུར་གྱི་ཡོད། ད་ལྟའི་ཆར་ནད་པ་ཁ་ཅིག་གི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཆ་ 79% ཙམ་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད། ཀླད་པའི་འབྲེལ་ལམ་གྱི་ས་ཁྲ་བཟོ་བ། ཨ་རིའི་ BRAIN Initiative ལས་གཞི་ཡིས་ ༢༠༢༥ དང་ ༢༠༢༦ ལོའི་ནང་མིའི་ཀླད་པའི་ཕྲ་ཕུང་གི་རྩི་ཐོ་ཆ་ཚང་ཞིག་བཟོ་རྒྱུའི་དམིགས་ཚད་བཟུང་ཡོད། ༢༠༢༤ ལོར་ཚན་རིག་པ་ཚོས་མིའི་ཀླད་པའི་ཕྲ་ཕུང་གི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཁྲ་ (Connectomics) ཆེས་ཕྲ་བ་ཞིག་བཟོས་ཡོད་པ་དང་། དེའི་ནང་ཕྲ་ཕུང་གི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཡ་ ༡༥༠ ཙམ་གསལ་བཀོད་བྱས་ཡོད། དེ་བཞིན་ FlyWire ཞེས་པའི་ལས་གཞི་བརྒྱུད་ནས་ཤིང་ཏོག་སྦྲང་བུའི་ (Fruit fly) ཀླད་པའི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཁྲ་ཆ་ཚང་ཞིག་བཟོས་ཡོད་པ་དེས་མིའི་ཀླད་པའི་ས་ཁྲ་བཟོ་རྒྱུར་ལམ་སྟོན་ཆེན་པོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། བཟང་སྤྱོད་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་དང་སེམས་ཀྱི་གསང་རྒྱ་སྲུང་སྐྱོབ། དབང་རྩ་འཕྲུལ་ལས་ཀྱི་འཕེལ་རྒྱས་དང་མཉམ་དུ་མིའི་སེམས་ཀྱི་གསང་རྒྱ་ (Mental privacy) དང་རང་དབང་ལ་ཉེན་ཁ་ཡོང་སྲིད་པའི་དྭོགས་ཟོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ཡུནེསེ་ཀོ་ (UNESCO) སོགས་རྒྱལ་སྤྱོད་ཀྱི་སྒྲིག་འཛུགས་ཁག་གིས་ "དབང་རྩའི་ཐོབ་ཐང་" (Neurorights) ཞེས་པའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང་བཟང་སྤྱོད་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་གཏན་འབེབས་བྱེད་དགོས་པའི་རེ་སྐུལ་བྱེད་བཞིན་ཡོད། སེམས་ཀྱི་གསང་རྒྱ་དང་མིའི་ངོ་བོར་ཕོག་ཐུག སེམས་ཀྱི་གསང་རྒྱ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་བསམ་བློ་དང་། ཚོར་བ། ངོ་བོ་བཅས་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདག་པོ་རྒྱག་པའི་ཐོབ་ཐང་དེ་ཡིན། ༢༠༢༥ ལོར་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་ཆེད་ལས་མི་སྣས་དབང་རྩའི་བརྡ་འཕྲིན་ (Neurodata) ནི་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་བའི་སྒེར་གྱི་གསང་རྒྱ་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད། གལ་ཏེ་དབང་རྩའི་བརྡ་འཕྲིན་འདི་དག་གཞན་གྱིས་བེད་སྤྱོད་ལོག་པར་བཏང་ཚེ། མིའི་བསམ་བློ་ལ་བཀོད་འདོམས་བྱེད་པ་དང་། མིའི་རང་དབང་གི་འདམ་ག་ (Free will) ལ་འགོག་རྐྱེན་བཟོ་སྲིད་པའི་ཉེན་ཁ་ཡོད། རྒྱ་གར་གྱི་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་ཁོར་ཡུག རྒྱ་གར་ནང་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས་ཁག་གིས་གོ་ལ་ཡོངས་ཀྱི་ཚད་གཞི་དང་མཉམ་པའི་ལས་ཀ་བྱེད་བཞིན་ཡོད།
- རྒྱལ་ཡོངས་ཀླད་པ་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས། (NBRC, Gurgaon): ལྟེ་གནས་འདི་ནི་རྒྱ་གར་ནང་དབང་རྩ་ཚན་རིག་ཁོ་ནར་དམིགས་པའི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ཆེས་མཐོ་ཤོས་དེ་ཡིན།
- རྒྱལ་ཡོངས་སེམས་ཁམས་འཕྲོད་བསྟེན་དང་དབང་རྩ་ཚན་རིག་སློབ་གཉེར་ཁང་། (NIMHANS, Bangalore): འདི་ནི་རྒྱ་གར་ནང་གི་སེམས་ཁམས་རིག་པ་དང་དབང་རྩ་ཚན་རིག་གི་སྨན་བཅོས་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་ལྟེ་གནས་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན།
- ཀླད་པ་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས། (CBR, IISc Bangalore): ལྟེ་གནས་འདིས་རྒས་པའི་དུས་ཀྱི་ཀླད་པའི་འཕེལ་འགྱུར་དང་། དྲན་པ་ཉམས་པའི་ནད་གཞི་ (Dementia) སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
དབང་རྩའི་སྣ་ཚོགས་རང་བཞིན། (Neurodiversity) དབང་རྩའི་སྣ་ཚོགས་རང་བཞིན་ནི་མིའི་ཀླད་པའི་ལས་ཚུལ་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་དེ་དག་ནད་གཞི་མ་ཡིན་པར། རང་བྱུང་གི་སྣ་ཚོགས་རང་བཞིན་ཞིག་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་ལྟ་བ་ཞིག་ཡིན། འདིའི་ནང་དབང་རྩའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པའི་མི་ (Autism, ADHD, Dyslexia) རྣམས་སྤྱི་ཚོགས་ནང་མཉམ་ཞུགས་དང་། ཁོང་ཚོའི་ནུས་པ་གོང་འཕེལ་གཏོང་རྒྱུར་དམིགས་ཀྱི་ཡོད། ༢༠༢༦ ལོའི་གསར་འགྱུར་དང་མདུན་ལྗོངས། ༢༠༢༦ ལོའི་འགོ་སྟོད་དུ་ཚན་རིག་པ་ཚོས་ལུས་པོའི་སྙིང་གི་འཕྲོད་བསྟེན་དང་དབང་རྩའི་མ་ལག་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་གསར་པ་རྙེད་ཡོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དྲན་པ་ཉམས་པའི་ནད་གཞི་སྔོན་འགོག་བྱེད་པའི་སྨན་ཁབ་གསར་པ་ཁག་ཅིག་ལའང་གྲུབ་འབྲས་ཐོབ་བཞིན་ཡོད། མ་འོངས་པར་ཀླད་པའི་ནད་གཞི་མ་བྱུང་གོང་ནས་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ་པའི་འཕྲུལ་ལས་ཁག་དར་ཁྱབ་ཆེན་པོ་འགྲོ་རྒྱུའི་རེ་བ་ཡོད།