ཀོ་རོ་སིའི་སན་ཌོར་ཅོ་མ།

ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་ (Kőrösi Csoma Sándor) (ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་སྡེ་བར། སྤྱི་ལོ་༡༧༨༤ ཟླ་བ་༣ པའི་ཚེས་༢༧ ལ་འཁྲུངས་ཤིང་། དརྗེ་ལིང་དུ་སྤྱི་ལོ་༡༨༤༢ ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༡༡ ལ་དགོངས་པར་མཛད།) ཁོང་རང་ཉིད་ཀྱི་ཞལ་ནས། སི་ཀུ་ལི་(འཛམ་གླིང་འཕགས་པའི་སློབ་མ) དང་ཧང་གྷ་རིའི་(ཧང་གྷ་རིའི) རིག་གཞུང་ལ་མཁས་པ། དཔེ་མཛོད་སྐྱོང་བ། བོད་རིག་པའི་གཞི་རྩ་བཏིང་མཁན། བོད་དབྱིན་ཚིག་མཛོད་ཀྱི་རྩོམ་པོ་པོ་ཞིག་ཡིན།

སྤྱི་ལོ་༡༧༨༤ ཟླ་བ་༣་པའི་ཚེས་༢༧་ལ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ནང་དམག་དམངས་ཀྱི་སྒེར་རིགས་ནས་ཆེ་བའི་ནང་མི་རིགས་ཀྱི་ནང་དུ་ཕ་རུད་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་དྲུག་པར་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་ཞེས་པའི་མིང་བཏགས་ཏེ་འཁྲུངས། (ཞི་ལ་གི་ཨི་ཧྥུ་རིན་ཙི་ཞི་ལ་གིའི་གསར་ཞིབ་གཞིར་བཟུང་ན་སྤྱི་ལོ་༡༧༨༧ ཡང་ན་༡༧༨༨ ལོར་འཁྲུངས།) ཡབ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཨན་དྲཱཤ་ནི་མཐའ་སྲུང་དམག་གི་རུ་དམག་ཡིན། ཡུམ་གེ་ཚེ་ཁི་རིསི་ཏི་ན་ཡིན། ཕན་ཚུན་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྩེས་པའི་ནུ་ལྔ་དང་ནུ་མོ་འདུག དེའི་ནང་ནས་གསུམ་ལགས་ནི་དགོངས་པའི་དུས་ལ་སླེབས་པ་ཡིན། དེ་དག་ནི་ཡུ་ལི་ཡ། ཁི་རིསི་ཏི་ན། ཀྰ་པོར་(༡༧༨༨–༡༨༥༠) བཅས་སོ།། སྤྱི་ལོ་༡༧༨༤ ཟླ་བ་༤་པའི་ཚེས་༤་ལ་ཁྲིས་ཏིཡཱན་གྱི་ཆོ་ལུགས་ལྟར་ཁྲུས་གསོལ་བྱས། སྤྱི་ལོ་༡༧༩༠ ལ་གསར་རྟོགས་སློབ་གྲྭར་སློབ་ཟིན་བརྩམས། སྤྱི་ལོ་༡༧༩༩ ལ་ཡབ་དང་མཉམ་དུ་རྐང་རྒྱབ་དེ་ན་ཛ་ཡེན་རྫོང་དུ་ཕྱིན་ནས་བེཊ་ལེན་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོར་ཞུགས། དེར་“སློབ་ཆུང་ཞབས་ཏོག་པ” (གཞོན་ནུ་སློབ་དང་ཞབས་ཞུ་མཉམ་དུ་སྒྲུབ་མཁན) ཞེས་པའི་སྒོ་ནས་སློབ་གཉེར་བརྩམས། ལས་ཀ་ཕྲན་བུ་ལས་རྒྱུ་དངུལ་བླངས་ཏེ་དགེ་རྒྱུ་རྩིས་ཞུ་བར་བྱེད། ན་ཛ་ཡེན་གྱི་སློབ་མ་ཡིན་དུས་མ་རིག་སྤྱི་ལ་མེས་པོའི་ཡུལ་དུ་ཕྱིན་ནས་རྗེས་ཤུལ་འཚོལ་དགོས་པའི་བསམ་བློ་དེ་ཁོང་གི་སེམས་ལ་སོན་ནས་སྨིན་པར་གྱུར།

ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སློབ་དཔོན་ནི་ཧེ་རེ་པེ་ཨ་ཌམ་(༡༧༥༦–༡༨༡༤) ཡིན། ཧེ་རེ་པེ་ཨ་ཌམ་གྱིས་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ལ་ཧང་གྷ་རིའི་ལོ་རྒྱུས་སྔོན་གྱི་དུས་སྐབས་ལ་དགའ་བ་བསྐྱེད་བཅུག་པ་རེད། (ཡིད་འཕྲོག་པ་ཞིག་ལ། ཧེ་རེ་པེ་ཨ་ཌམ་གྱིས་བོ་ལི་ཡ་ཕར་ཀས་ལའང་ཧང་གྷ་རིའི་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དགའ་བ་བསྐྱེད་བཅུག་ཡོད།)

སྤྱི་ལོ་༡༨༠༧ ལ་གསོལ་མཆན་སློབ་གྲྭ་(གཙོ་བོའི་སློབ་གྲྭ) དང་། སྤྱི་ལོ་༡༨༡༥ ལ་མཐོ་རིམ་སློབ་གྲྭའི་སློབ་གཉེར་བྱང་ཚལ་གྱིས་རྫོགས། དེ་ནས་གར་མན་(ནུབ་ཕྱོགས་གར་མན) དུ་ཕེབས་ཏེ། དབུས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་བྷེ་ཅིན་(ཝིན་ནི་ཡེ་ན) དུ་ཨཱུལ་ཧྥལ་བི་ཤཱན་དོར་དང་གྲོས་བསྡུར་བྱས། དེ་ནས་(རྒྱུ་མཚན་མེད་པར་མི་འདྲ་བར) ཧའི་ཌེལ་བེར་གྱི་དགོན་སྡེར་བཞུགས་རེངས་ཀྱིས་གེ་ཊིང་གེན་དུ་ཕེབས། སྤྱི་ལོ་༡༨༡༦ ནས་༡༨༡༨ བར་གེ་ཊིང་གེན་སློབ་དཔོན་གྱི་དགོན་སྡེ་(གེ་ཊིང་གེན་སློབ་ཆེན) ནང་དུ་ཨིན་སྐད་ཀྱི་སྦྱིན་སྤྲོད་ཐོབ་པའི་སློབ་མར་གྱུར་ཏེ། ཡོ་ཧཱན་གོཏ་ཧྥ་རིཊ་ཨའིཀ་ཧཱོར་ནིའི་གདམ་ངོས་ནས་ཤར་རིགས་(ཨོ་རི་ཡེན་ཊ་ལིས་ཊིཀ) ལ་སྦྱངས། དུས་སྐབས་དེར་སྐད་ཡིག་༡༣ ལ་ལོག་ཀློག་བྱེད་ཐུབ་པ་རེད། སློབ་གཉེར་བྱང་ཚལ་རྗེས་ཨར་དེ་ལིའི་དབང་ས་(ཏྲངསིལ་ཝ་ནི་ཡ) ལ་ཕྱིར་ལོག དེ་ནས་ཁོ་ལོ་ཞིན་(ཀོ་ལོ་ཞིན) གྱི་མཁས་པའི་ཚོགས་པ་དང་འབྲེལ་བ་བྱས་ཏེ། དེ་དག་ནི་དོབ་རེན་ཏེ་ཡི་ཀྰ་པོར། དིའར་མ་ཐི་ཤཱ་མུ་ཨལ། ཀེན་དེ་རེ་ཤི་མི་ཧཱ་ལི་བཅས་ཡིན། སྤྱི་ལོ་༡༨༡༩ ཟླ་བ་༡༡་པའི་ཚེས་༢༤ ལ་དགོང་བྱེད་(ན་ཛ་ཡེན) ནས་ལམ་འགྲུལ་བརྩམས། ཟླ་བ་༡༡་པའི་ཚེས་༢༨ ལ་ཝོརོཤ་ཏོ་རོ་ཉི་(བཅིངས་ཏོག་གི་སེན་གེ་གདམ་) བསྣན་ཏེ་སྐྱེས་ཡུལ་གྱི་ས་མཚམས་བརྒལ། དེ་སྐོར་ཁོང་གི་ཆ་འཕྲིན་གཅིག་ནང་དུ་འདི་ལྟར་བྲིས་ཡོད། “ངས་ཐག་བཅད་པར། རང་གི་ཡུལ་རྒྱུ་སྤངས་ནས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཡོང་བ། དེ་བཞིན་ཅི་ནུས་ཀྱིས་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་སོ་ལོམ་སྒྲིག་ནས། ངའི་མི་ཚེ་ཡོངས་རྫོགས་དེ་ལྟ་བུའི་རིག་རྩལ་ལ་ཕུལ་རྒྱུར་ཐག་བཅད། དེ་དག་ནི་མ་འོངས་པར་ཡོ་རོབ་གྱི་མཁས་འཛུམ་རྣམས་ལ་སྤྱིར་བཏང་ཕན་ཐོགས་དང་། ལྷག་པར་དུ་ངའི་རྒྱལ་སྡེའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་དུ་ད་དུང་གསལ་བོར་མ་ཤེས་པའི་གནས་ཚུལ་ཁ་ཤས་ལ་དམིགས་བསལ་གྱི་འོད་སྣང་གཏོང་ཐུབ།”

ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད།

ཁོང་གི་མིང་ལ་བཏགས་པའི་སྐྱེས་ཡུལ་སྡེ་བར་བཞུགས་པའི་སྐུ་འབུར།

སྤྱི་ལོ་༡༨༢༠ ཟླ་བ་༡ པའི་ཚེས་༡ བར་བུ་ཀ་རེསི་(བུཀརེཥཊི) ན་བཞུགས་ནས། དེ་ནས་ཟོ་ཧྥི་ཡ་(སོཕིཡ) བརྒྱུད་དེ་གྲོང་ཁྱེར་ཕྱི་ཕྱོགས་སུ་བྱོན། ཟླ་བ་༢ པའི་ཚེས་༧ ལ་ཀོན་སིཊ་ཊན་ཏི་ནོ་ཕོ་ལིས་(ཀོངསཏནཏིནོཔོལ) སུ་ཕེབས། འོན་ཏེ་དེར་ནད་ཡམས་(བྱད་ནད) ཡོད་པས་ཕྱིར་འབྱོང་དགོས་པར་གྱུར། ཨེ་ནོས་ཀྱི་རྒྱ་ཆ་(མཚོ་འགྲམ) ནས་གཟིང་པོའི་གྲུ་ཞིག་ལ་ཞོན་ནས་ཨ་ལེག་ཛན་དྲི་ཡ་(ཨལེགཛནདྲིཡ) དུ་བྱོན། དེར་ཤེཕ་ཕེར་ཞེས་པའི་ཊི་རོལ་གྱི་མཁན་(མགར་མཁན) ཞིག་གི་ནང་དུ་སྡོད་ཀོངས་ཐོབ། ཁོང་ལ་(ཨི་ཇིབྷི) ནང་དུ་ཨ་རབ་སྐད་སྦྱང་བའི་དམིགས་ཡུལ་ཡོད་མོད། ནད་ཡམས་ཀྱི་རྐྱེན་པས་དེ་ལས་ཀྱང་ཕྱིར་འབྱོང་དགོས། ཟླ་བ་༣ པའི་ཚེས་༡༥ ལ་སཡི་ཕྲུས་(སཡིཕྲུས) དང་། བེ་རུཊ། ཏྲི་པོ་ལི་བཅས་བརྒྱུད་ནས་ལ་ཏ་ཀི་ཡ་(ལཏཀིཡ) རྒྱ་ཆ་ནས་གྲུ་བསྒྱུར། དེ་ནས་རྐང་རྒྱབ་ཀྱིས་ལམ་བསྐྱར། ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༡༣ ལ་ཨ་ལེཔྤོ་(ཧ་ལེབ) ལ་སླེབས། དེར་ཟླ་བ་གཅིག་གི་རིང་བཞུགས། ཟླ་བ་༥ པའི་ཚེས་༡༩ ལ་དེ་བཞིན་བཟོ་དཔྱོད་(འཇམ་པའི་གོས་ཚར) གྱོན་པའི་ཁ་ར་ཝཱཎ་(རྒྱག་འདེགས་ཚོགས་པ) ཞིག་དང་མཉམ་དུ་ཀེ་(མོ་སུལ) ལ་ཕེབས། དེ་ནས་ཏི་གྲིས་ཀྱི་མཚོ་གླིང་(གཙང་པོ) བརྒྱུད་དེ་བ་(བགཏད) དུ་ཕེབས། ཟླ་བ་༧ པའི་ཚེས་༢༡ ལ་བ་(བགཏད) ནང་དུ་སློ་ཝག་(སློཝཀ) མི་རིགས་ཀྱི་ཨན་ཊོན་ཟོ་(ཨནཊོན་ཟོ་ཝོ་ཌ། སྤྱི་ལོ། ༡༧༩༦–༡༨༧༨) ཞེས་པ་པོས་སྡོད་ཀོངས་སྤྲད། དེ་དང་ལྟ་ཅིག་ལོ་རྒྱུས་རིང་པོའི་རྗེས་ལ་ཧངྒཱརིའི་སྐད་དྲགས་ཏེ་གོ་བསྒྱུར་ཐུབ། ཟླ་བ་གཅིག་དང་ཕྱེད་ཀར་དེར་བཞུགས། ཟོ་ཝོ་ཌས་གོས་དང་དངུལ་སྤྲད་དེ་ལམ་རྒྱུན་བསྐྱར་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད། ཟླ་བ་༡༠ པའི་ཚེས་༡༤ ལ་ཏེ་ཧི་རཱན་(ཏེཧིརཱན) དུ་སླེབས། དེར་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་བཞུགས་ཤིང་། དུས་སྐབས་དེར་ཨིན་སྐད་དང་པར་ཞིག་གི་ཟིང་(ཝེ་)རྙིང་སྐད་ཀྱི་མཁས་རྒྱལ་སླ་བར་བྱེད། དེ་དུས་ཧངྒཱརིའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་འབྲེལ་བ་ལ་གཏོང་བ་ལོངས་ཤིང་། མང་ཚོས་ཁོང་ནུབ་པར་སེམས། རྒྱུ་ཆ་ཆོག་མེད་ཉེན་ཁ་བསམ་ནས་ཏེ་ཧི་རཱན་དུ་བློས་ཐང་དང་། སྐན་ཌེར་(ཟིནདར) པེག་ཞེས་པའི་མིང་ལེན། སྤྱི་ལོ་༡༨༢༡ ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༡༨ ལ་མེ་(མཤ྄) ཤེད་དུ་སླེབས། དེར་དེའི་དབར་དུ་འཁྲུག་བཙན་(ཨོསྨན–པརྶིཡའི་དམག་འཁྲུག) འབར་བྱུང་བས་ཟླ་བ་དྲུག་གི་རིང་འབབ་ཚལ་(ཁ་ར་ཝཱཎ་གྱི་གདེང་ས་) ཞིག་ན་ཡུན་བཟོད་བྱས། ཟླ་བ་༡༠ པའི་ཚེས་༢༠ ལ་བུ་ཧ་ར་(བུཧར) དུ་འགྲུལ་ཞུགས། སྤྱི་ལོ་༡༨༢༢ ཟླ་བ་༡ པའི་ཚེས་༦ ལ་ཧིན་དུ་(ཧིནྡུ) དུ་ཀུ་ཤིའི་རི་རྒྱུད་(རི་ཚེགས) རིང་པོ་བརྒྱུད་དེ། ཀ་(ཀབྷུལ) ལ་སླེབས། དེ་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ལམ་རྒྱག་བྱེད། རྒྱལ་པོའི་རྩེད་མོ་(ཧཡིབར) ཕྲན་སེའི་དམག་དཔོན་ཁ་ཤས་དང་འཕྲད། ཁོང་ཚོ་དང་མཉམ་དུ་རྒྱལ་སྡེ་(པེ་) ཤ་(པེཤཝར) བརྒྱུད་ནས་ལ་ཧོར་(ལཧོར) དུ་ཕེབས། དེ་ནས་ཨ་མྲི་ཙར་(ཨམརིཏཟར) དང་ཛམ་(ཇམྨུ) བརྒྱུད་ནས་སི་(ཤྲིན) ཧ་(ཤྲིནགར) ལ་སིལ་སླེབས། སྤྱི་ལོ་༡༨༢༢ ཟླ་བ་༥ པའི་ཚེས་༡༩ ལ་ནང་རྒྱལ་(བོད་) ཀྱི་ཐང་ཆེན་(རྒྱལ་ས་ལེ་ཧིང་) དུ་འགྲུལ་ཞུགས། རི་བོ་ཟོད་ཇི་(ཟོདཇི) ཞེས་པ་མཐོ་ཚད་སྨི་༣༤༤༦ ལ་བརྒལ་ཏེ། ཟླ་བ་༥ པའི་ཚེས་༢༣ ལ་ལ་དྭགས་(ལདཀ) ལ་སླེབས། ཟླ་བ་༦ པའི་ཚེས་༡༩ ལ་རྒྱལ་ས་ལེ་ཧིང་(ལེཧ) དུ་ཕེབས། དེ་ནས་མདུན་ལམ་དེར་ཡ་རོབ་བློ་བརྗོད་ལ་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡོད་པར་བསམ་ཏེ། ཕྱིར་དུ་སི་(ཤྲིན) ཧ་(ཤྲིནགར) ལ་ལོག ཟླ་བ་༧ པའི་ཚེས་༡༦ ལ་ཀ་(ཀཤྨིར) གྱི་མཚམས་(བར) ལ་ཨིན་སྐད་ཀྱི་གཞུང་འབྲེལ་བྷི་(ཝིལིཡམ) མོར་(མོརཀྲོཕཊ) ཞེས་པ་ཞིག་དང་འཕྲད། ཁོང་གི་སྐུལ་མས་བོད་སྐད་དང་རིག་གཞུང་ལ་ཉེ་བར་བརྩོན་པར་བྱེད། རེ་བ་ནི་གནའ་བོའི་ཡི་གེ་ཚོ་ནས་ཧངྒཱརིའི་རྒྱལ་སྡེའི་ཐོག་མའི་རྒྱུ་ཆ་རྙེད་ཀྱི་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས། དེ་ནས་སླར་ལེ་ཧིང་(ལེཧ) དུ་ཕྱིར་ལོག། དེ་ནས་སླར་ཡང་སི་(ཤྲིན) ཧ་(ཤྲིནགར) དུ་ཕེབས།

ཟངས་ལ།

ཁོང་གི་དུར་ས་དར་ཇི་ལིང་དུ་ ༢༠༢༣

བྷ་ལ་ཊོན་ཕུ་རེཌ་ནང་གི་སྐུ་ཕུང་།

སྤྱི་ལོ་༡༨༢༣ ཟླ་བ་༧ པའི་ཚེས་༢༦ ལ་ཛན་སི་ཀར་(ཛཱནསྐར) གྱི་ཛང་(ཛང་ལ་) ལ་སླེབས་ཏེ། དེར་རྒྱལ་པོའི་མཁར་གྱི་ནང་དུ་སྡོད་[༣]། དེར་སྡོད་དུས་བོད་སྐད་ཀྱི་དེབ་ཐེར་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ལྟ་ཞིང་ཀློག་པར་བྱེད། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས། ས་ཁམས། རིག་གཞུང་བཅས་ཀྱི་རྒྱལ་ཚིག་(སྦྱོངས་བརྗོད) ལེགས་པར་གྲུབ་སྟེ། ཚིག་ཁྱུ་ཁྲི་གསུམ་ལྡན་པའི་ཚིག་མཛོད་ཞིག་བསྒྲིགས། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ཕུན་ཚོགས་ལྷ་ལྟེ་བ(སངས་རྒྱས་ཕུན་ཚོགས) དང་། དེ་ནས་ཀུན་དགའ་ཆོས་ལེགས་བླ་མའི་རོགས་རམ་དང་བཅས་ཏེ་བྱས། སྤྱི་ལོ་༡༩༢༨ ལ་ཛང་ལ་ནང་དུ་མང་པོས་ཅོ་མའི་མཚན་ལ་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་ཤེས། ཅོ་མ་ནི་དེར་གྲང་ངར་ཤིན་ཏུ་དྲགས་པའི་སྐབས་སུ། དོམ་གང་༣×༣ ཡོད་པའི་བང་བའི་ནང་དུ་མེ་ཐབས་མེད་པར། འབད་པས་ལས་དང་དཔེ་ཀློག་བྱེད་དགོས་བྱུང་། རྒྱུ་མཚན་ནི། ཐོག་ཁེབས་མེད་པའི་ཁང་པར་བོད་ཀྱི་སྲོལ་ལྟར་ས་ལ་གཏོང་བའི་མེ་(དཔལ་དང་དུ་བ་) ཡི་དུ་བ་ཟིན་པས་ཀློག་པར་ནུས་མེད་པར་གྱུར། གཙོ་བོའི་ལྟོ་ཆས་ནི་མོང་གི་ཇ་བཏུང་(གཡག་མར་གྱི་ཇ་) དང་། ནས་རིལ་བཅས་རེད།

སྤྱི་ལོ་༡༨༢༤ ཟླ་བ་༡༠ པའི་ཚེས་༢༢ ལ་ཁོང་ཟངས་ལ་ནས་ཕྱིར་བྱོན། ས་བྷཱ་ཐུ་(སཱ་བྷ་ཐུ) ལ་སླེབས་སྐབས་དེར། དབྱིན་ཇི་པས་ཁོང་ལ་ཚ་ཚོ་(སེམས་ཆས་) ཏུ་བསམ་ནས། རང་གི་མི་ཚེའི་རྣམ་ཐར་བྲིས་ཏེ་ཞུ་དགོས་པར་བཅོས་བསྒོ་བཏང་བས། ལོ་ཕྱེད་ཙམ་དེར་འགྲུལ་ཚར་(སྤེལ་སྡོད) བྱེད་དགོས་བྱུང་། དེ་ནས་ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་དང་། སློབ་སྦྱོང་། ལས་དོན་བཅས་ཀྱི་སྙན་ཞུ་ཞིག་མཇུག་སྒྲིག་བྱས། དེ་ནང་དོན་དབྱིན་ཇིའི་གཞུང་དབང་སྒྱུར་མ་ཆེན་པོས་མཐའ་མར་ཕན་འབྲས་ལྡན་པར་ངེས་ནས། ཁོང་གི་རྗེས་འཇུག་ལ་འགའ་ཙམ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས། སྤྱི་ལོ་༡༨༢༥ ཟླ་བ་༦ པར་ཟན་སི་ཀར་དུ་ཕྱིར་ཞུགས་ཏེ། ཐེ་ཊ་ལ་སླེབས། ཟླ་བ་༡༡ པའི་ཚེས་༡༠ ནས་བཟུང་། ཅོ་མ་ནི་ཕུག་ཏལ་གྱི་དགོན་པར་བཞུགས་ནས་ཕྱག་ལས་གནང་། དགོན་པ་འདི་ནི་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་དགོན་པ་རྣམས་ལས་གཟི་བརྗིད་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། དགེ་ལུགས་པའི་(སེར་སྐྱ) སྡེ་ཁག་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། དེར་ཁོང་གི་ལས་དོན་ལ་འབྲས་བུ་དུང་ཙམ་ཐོན།

སྤྱི་ལོ་༡༨༢༧ ཟླ་བ་༦ པའི་ཟླ་དཀྱིལ་ནས་བཟུང་། ཅོ་མ་ནི་ཀ་ནམ་དུ་ལོ་གསུམ་དང་ཕྱེད་ཀར་བཞུགས་ནས་ལས་ཀ་གནང་། ཀ་ནམ་དུ་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་བཀའ་འགྱུར་དང་བསྟན་འགྱུར་གྱི་དེབ་ཐེར་ཆ་ཚང་མཆིས། དེ་ནི་བཀའ་འགྱུར་པོད་ཀ་༡༠༠ དང་བསྟན་འགྱུར་པོད་ཀ་༡༢༥ ལྡན་པའོ། དེར་ཡང་ཁོང་གིས་བླ་མ་སངས་རྒྱས་ཕུན་ཚོགས་དང་མཉམ་དུ་ལས་ཀ་གནང་ཞིང་། ད་ལྟ་གནས་སྟངས་དེ་བས་ཞི་བདེའི་བར་ན། ཀ་ནམ་དུ་བསྡད་པའི་ལོ་གསུམ་ནི་ཚོ་མའི་ལས་ཀར་འབྲས་བུ་ཆེས་ཆེ་བའི་དུས་སྐབས་ཡིན། དེར་ཁོང་གིས་བོད་སྐད་བརྡ་སྤྲོད་དང་བོད་དབྱིན་ཚིག་མཛོད་མཇུག་བསྒྲུབས་ཤིང་། ནང་ཆོས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཚིག་མཛོད་ཀྱི་བྲིས་མ་དང་། དེ་བཞིན་གཞན་པའི་རྩོམ་སྒྲིག་ངོ་སྤྲོད་(རིགས་བཤད) དུ་མའི་གཏན་ཚིགས་(རྩོམ་སྒྲིག་གི་ས་བོན) ཡང་གྲ་སྒྲིག་བྱས། ཁོང་གིས་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཤམ་བྷ་ལའི་སྐོར་ཡང་ཀློག་པར་བྱེད། དེ་ནི་ནང་པའི་ཡེ་རུ་ཤ་ལེམ་ཡིན་ལ། ཡུ་གར་(ཡུ་གུར) གྱི་རྒྱལ་ཁབ་དུ་ཡོད། ས་ཆ་འདི་ནི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་གོ་རྟོགས་ལྟར་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་བང་མཛོད་ཅིག་ཡིན། ཁོང་གི་ཞལ་ནས། “ང་ཚོའི་མེས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ས་ཁུལ་འདི་དག་ནས་ཡེ་ཤུའི་ལོ་རབས་ཀྱི་སྔོན་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་འགའ་ཤས་ལམ་ལྷུང་(སུ་ལྷུང་) རྗེས། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མི་རིགས་སུ་གྱུར་པར་ང་ལ་ཡིད་ཆེས་ཆ་ཚང་ཡོད།” སྤྱི་ལོ་༡༨༣༠ ཟླ་བ་༣ པར། རྒྱལ་བློན་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་(Royal Asiatic Society) ནས་ཁོང་རྒྱལ་ཡོངས་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མིར་འདེམས་བསྐོ་བྱས།

སྤྱི་ལོ་༡༨༣༡ ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༢༢ ལ། དེ་ལི་(དེ་ལྷི་) དང་། ཨཱ་གྷ་ར། བྷེ་ནཱ་རེསི་(བཱ་རཱ་ཎ་སི་) བཅས་བརྒྱུད་དེ་ཀལ་ཀུ་ཏྟ་(ཀལཀཏྟ) ལ་སླེབས་ཏེ། ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་(Asiatic Society) ཀྱི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གཤེས། (དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༨༣༢ སྔོན་ལ་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས། དེ་ནས་ཕྱིས་སུ་བེང་གཱ་ལི་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་ཞེས་པ་རེད།) དེར་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཀྱི་གྲ་སྒྲིག་སྒྱུར་བ་དང་། དེ་བཞིན་ཁོང་གིས་བོད་དབྱིན་ཚིག་མཛོད་དང་བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་དེབ་ཆེན་པར་སྒྲིག་པར་དུས་ཡོངས་བཏང་། ཁོང་ནི་བང་བ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ན་སྡོད་ཅིང་རྒྱུན་དུ་ཕྱི་ལ་འགྲོ་དཀོན། སྤྱི་ལོ་༡༨༣༢ ནས་བཟུང་། ཁོང་གི་རྩོམ་ཡིག་ཚོ་བེང་གཱ་ལི་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་དཔེ་སྐྲུན་(Journal of the Asiatic Society of Bengal) ནང་དུ་པར་དུ་བསྐྲུན། སྤྱི་ལོ་༡༨༣༣ ཟླ་བ་༡༡ པའི་ཚེས་༡༥ ལ། ཧངྒཱ་རིའི་མཁས་པའི་སྤྱི་ཚོགས་(Magyar Tudós Társaság) ནས་ཁོང་ལ་ཕྱི་རྒྱུའི་ཚོགས་མིའི་གོ་གནས་ཕུལ་[༡]། སྤྱི་ལོ་༡༨༣༤ ཟླ་བ་༡ པའི་ཚེས་༥ ལ། ཚོ་མས་རྩོམ་པའི་དང་པོ་བའི་ཚན་རིག་གི་རྩ་བ་ནས་བྲིས་པའི་བོད་དབྱིན་ཚིག་མཛོད་དང་བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་དེབ་ཆེན་(བློ་ལྡན་གྱི་ནང་དོན་) མཛེས་པར་པར་དུ་བསྐྲུན། དེ་ཀལ་ཀུ་ཏྟ་ནས་པར་དུ་བསྐྲུན་པར་དཔེ་ཐེར་༥༠༠ བཟོས། དེའི་ནང་ནས་ཚོ་མས་དཔེ་ཐེར་༥༠ ཧངྒཱ་རིར་ཕྱིར་བསྐུར། ཟླ་བ་༢ པའི་ཚེས་༦ ལ། བེང་གཱ་ལི་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་ནས་ཁོང་ལ་བཀའ་དྲིན་ཅན་གྱི་ཚོགས་མིའི་གོ་གནས་ཕུལ། སྤྱི་ལོ་༡༨༣༥ ནས་༡༨༣༧ བར། ཁོང་གིས་བྱང་བེང་གཱ་ལིའི་ས་ཕྱོགས་སོ་སོར་བརྒྱུད་དེ་སྐད་བརྡ་རིག་པའི་རྗེས་འཇུག་ལ་སྦྱོང་བར་བྱེད། ཁོང་ནི་མཱལ་དྷཱ་དང་། ཏི་ཏ་ལི་ཡ། ཛལ་པཡི་གུ་རི་བཅས་སུ་གཤེགས། དེར་ཁོང་གིས་ལེགས་སྦྱར་སྐད་(སངྐྲིཏ) དང་། བེང་གཱ་ལིའི་སྐད། མཱ་ར་ཐིའི་སྐད་བཅས་ལ་ཉེ་བར་མཁས་པར་གྱུར། སྤྱི་ལོ་༡༨༣༥ ཟླ་བ་༡༢ པར། མོ་ལླ་(ملا) ཨེསི་ཀན་ཌེར་(اسکندر) ཅོ་མ་ཞེས་པའི་མིང་གིས། བྱང་བེང་གཱ་ལིའི་ཏི་ཏ་ལི་ཡ་རུ་ལོ་ངོ་གཉིས་ཀྱི་རིང་བཞུགས། དེར་ཁོང་གི་གཞི་བཙུགས་དམིགས་ཡུལ་དང་མཐུན་པར་མེས་པོའི་ཡུལ་རྗེས་འཚོལ་བར་བྱེད།

ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་འགྲུལ་བཞུད།

ལྷ་ས་ནི་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ཡིན། དུས་རབས་༡༩ པ།

༡༨༣༧ ལོའི་ ཟླ་ ༡༢ ནང་ཁོང་ ཀལ་ཀ་ཊ་ལ་ ལོག་ནས་དེར་ཁོང་གིས་ལོ་ལྔ་ཙམ་རིང་དཔེ་མཛོད་འགན་འཛིན་གྱི་གོ་གནས་བཞེས་ནས་ཤེས་ཡོན་གྱི་ལས་ཀ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེ་དུས་ཁོ་མོ་ལོ་༢༠ ཙམ་ལ་སླེབས་ཡོད། གཤམ་གསལ་ གྱི་ སྐད་ ཡིག་ ཁག་ ལ་ ཁོང་ གིས་ བྲིས་ པ་ དང་ / ཡང་ ན་ ཀློག་ ཡོད ། རོ་མ་ནི་ཡ ། གལ་ཏེ་ཁོང་གིས་འགྲུལ་བཞུད་བྱེད་སྐབས་སྐད་ཡིག་གཞན་ཁ་ཤས་ལ་ཡང་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བ་དང་། ༡༨༣༠ ལོའི་ མཇུག་ཏུ་ཁོང་གིས་བྱིས་པའི་དུས་སུ་ཁོང་གི་ནང་མི་དང་ལྷན་དུ་ཁར་ པ་ཐི་ཡན་མཚོ་ཁུག་ དང་ བལ་ཁན་ གྱི་ལྷོ་ཤར་ས་ཁུལ་ལ་འགྲུལ་བསྐྱོད་བྱེད་སྐབས་ཁོང་ལ་ཁ་སྐད་ཀྱི་ཤེས་བྱའི་གནས་ཚད་དེ་ཧ་ཅང་རྒྱ་ ཆེ་བ་ Schöfft ཀལ་ཀ་ཏར་ཐེངས་མང་པོ་ཕེབས་ཡོད། ཁོས་སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་སྐུ་པར་བདེན་པ་གཅིག་པུ་སྤྱི་ལོ་༡༨༣༧ ཟླ་བ་༡༢ པར། ཅོ་མ་ཀལ་ཀུ་ཏྟར་ཕྱིར་ལོག་སྟེ། དེར་དཔེ་མཛོད་སྐྱོང་པོར་ལོ་ལྔ་ཙམ་རིང་དགོན་པའི་རབ་ཏུ་དབེན་པའི་གནས་མལ་དུ་བཞུགས་ནས་ཚན་རིག་གི་ལས་ཀ་བསྒྲུབ། དུས་སྐབས་དེར་ཅོ་མ་ལ་སྐད་ཡིག་ཉི་ཤུ་ཙམ་ལ་ལེགས་པར་རྩོམ་དང་། ཡང་ན་ཀློག་ཐུབ་པ་རེད། དེ་དག་ནི། ཧི་བྷྲུ། ཨ་རབ། ལེགས་སྦྱར། པ་ཥྚུ། ཨཱ་རྱ་གྲོང་དྲུག་(དབྱིན་ཡིག་སྔ་མའི་སྐད། འོ་རིན་) ལ་ཏིན། སླཱ་ཝིག། ཇཱར་མན། དབྱིན། སྤྱི་ཕྱན་(ཐེ་ར་) ཁེ། པར་ཞིག། ཧྥ་རཱན་སི། ཨོ་ར་(ཨཽ་) སུ། བོད་སྐད། ཧིན་དུ་(ཧིནྡུ་) སྟཱ་ནི། མཱ་ར་ཐི། དང་བེང་གཱ་ལི་བཅས་སོ།[༡] དེ་མིན་སྐྱེས་ས་ཡང་བཀོལ་ནས་རོ་མ་(རོ་མ་ནི་ཡ། རོ་མ་) སྐད་ཀྱང་ཤེས་པར་འདོད། ངེས་པར་དུ་ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་སྐབས་སུ་སྐད་དེ་དག་གི་སྒོ་ནས་མང་ངོས་མཚུངས་ཀྱི་ཡུལ་སྐད་དང་ཞལ་གྱིས་འབྲེལ་བའི་རིམ་པར་ཁྱེད་ཅིག་གིས་མཁྱེན་པར་བྱེད། དེ་ལྟར་ཞལ་ངག་གི་སྐད་ཡིག་གི་མཁས་རྒྱལ་དེ་ནི་ན་ཆུང་དུས་ནས་ཤུགས་ཆེན་པོར་གྱུར་ཞིང་། དེ་ཆུང་དུས་ཁྱིམ་མི་དང་མཉམ་དུ་ཁྲོད་དུ་ཡུལ་བསྐོར་བྱེད་སྐབས་དགུན་ཁྱིམ་(ཀར་ཕཱ་ཊི་) མཚན་གྱི་རྒྱང་ལྕོགས་(ལྷོ་ཕྱོགས་དང་ཤར་ལྷོའི་) ས་ཁུལ་དང་། དེ་བཞིན་བལ་ཡུལ་(བཱལ་ཀན་) རི་རྒྱུད་དུ་ཐོབ།[༢] སྤྱི་ལོ་༡༨༣༠ པའི་ལོ་རབས་ཀྱི་མཇུག་གི་སྐབས་སུ། ཀལ་ཀུ་ཏྟར་ཧངྒ་རིའི་རི་མོ་མཁན་དང་འཛམ་གླིང་འགྲུལ་བ་ཞེས་པའི་ཞེ་ཧྥཊ་ཡོ་སེཕ་ཨག་སིཊ་(Schöfft József Ágoston) དང་ཡང་ཡང་འཕྲད། དེས་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་གདུང་འབེབས་ཡིན་པར་གྲགས་པའི་སུམ་རྟགས་གཅིག་པོ་ལ་བྲིས།དེ་བཟོས་ཡོད།

ཏར་གྲོང་ཚོར་བཞུགས་པའི་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་རྗེས་དྲན་མཆོད་རྟེན།

སྤྱི་ལོ་༡༨༤༢ ཟླ་བ་༢ པར། ཁོང་གིས་ལྷ་སར་འགྲོ་བའི་ཐབས་ཤེས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། མ་ཧཱ་ནན་ད་གཙང་པོའི་རྒྱབ་ལྗོངས་དེར་ཆུ་ཐོག་ལམ་གྱིས་འགྲོ་བཞིན། དྭངས་ཁང་དང་གནོད་འཚེ་བའི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ས་ཆ་དེར་རྐང་པར་བརྒལ་ནས་མ་ལ་རི་ནད་བཟུང་། ཟླ་བ་༣ པའི་ཚེས་༢༤ ལ་དརྗེ་ལིང་དུ་སླེབས། ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༤ ལ་རིམས་ནད་ཀྱི་རྟབས་ངར་དྲག་པོས་ཁོང་ལ་དཀའ་ངལ་དྲག་སྤྲད་བྱུང་། དེ་ནས་ནད་ཀྱི་རྟབས་དྲག་པོས་ལུས་པོའི་བདེ་ཐང་ཤིན་ཏུ་ཉམས་པར་གྱུར། ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༡༡་ལ་ཞག་པ་དྲོ་དྲོ་ཆུ་ཚོད་༥ ལ་འདས་པར་གྱུར། དེ་ནས་ཀུན་ནས་ཕྱི་ཉིན་དརྗེ་ལིང་ནད་ཡུ་རོབ་དུར་ཁྲོད་(དརྗེ་ལིང་གི་ཡོ་རོབ་དུར་ཁྲོད) དུ་མཚམས་སྤྲིངས་ཏེ། ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་བོ་རྒྱལ་པོ་གསུམ་པའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་གྲིབ་མ་སྒང་དུ་གདན་ས་མཐའ་མར་བཞུགས།

ཁོང་གི་རྗེས་དྲན།

༡སྤྱི་ལོ་༡༨༤༣ ལ་ཨེར་ཝེ་ཊོ་ཤི་ཡོ་སེཕ་(Eötvös József) གྱིས་ཧངྒཱ་རིའི་མཁས་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་འདུ་ཚོགས་ཆེན་ནང་དུ་རྗེས་དྲན་གྱི་གཏམ་བཤད་ཞིག་གསུངས། སྤྱི་ལོ་༡༨༤༥ ལ་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་(Ázsiai Társaság) ནས་ཁོང་གི་བང་མཚམས་ཀྱི་སྒང་དུ་རྗེས་དྲན་ཀེང་རུས་(དྲན་རྟེན་གྱི་ཀ་བ) ཞིག་གསར་དུ་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༨༥༨ ལ་གྲུས་ཤཱ་ཆེ་ཉི་ཡི་ཨིསི་ཏེ་ཝཱན་(Széchenyi István) དབང་ཕྱུག་གྲུས་ཤཱ་ཆེ་ཉི་ཡིས་འདས་སྔོན་ལ། ཅོ་མའི་བང་མཚམས་ཀྱི་ཏོ་(ཀེང་རུས) རི་མོ་བྲིས་ཏེ། གློ་བུར་ཞིག་ཏུ་བཅུག་ནས་འོག་གི་ཡི་གེ་དེ་བཀོད་པའི་མཚན་ཤེལ་བསྐོར་བཏབ།

ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་གདུང་འབེབས། རྒྱུ་གཡང་(རྡོའི་པར་སྟོན) ཨ་ལ་ཡོས་རོན་གྱིས་བརྒྱབ། ༡༨༤༦

“དགོངས་པ་ཡལ་བའི་ཧངྒཱ་རི་རྒྱལ་སྡེའི་མི་སྡོང་རེ་ཞིག དངུལ་དང་སྤོབས་པ་ལྟ་བུས་སྟོངས་པར། འོན་ཀྱང་གཏན་དུ་བརྟན་པའི་རྒྱལ་སྡེའི་དུང་སེམས་བཟང་པོས་སེམས་སོར་བསྐྱེད་ཏེ། ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱིས་ཧངྒཱ་རིའི་ཕོ་བྲང་(སྐྱེ་སྡིངས) ཚོལ་བར་བཏང་སྟེ། མཐའ་མར་སྐུ་ཡལ་བ་དང་མཉམ་དུ་རང་གི་ལས་ཀྱི་དཀའ་སྡུག་གི་འོག་ཏུ་རྡོལ་ལྷུང་བྱུང་། རྒྱལ་ཁབ་ལས་དལ་གྱི་ས་གནས་སུ་གཟུགས་རྫོགས་དེ་ལ་དུར་ཁྲོད་ཀྱི་རྨི་ལམ་རྒྱུན་མ་རེ་བསྒྲིགས་ཡོད། མ་འོངས་པར་ན་ཡང་འདི་ལ་ལེགས་པར་བཟང་བའི་ཧངྒཱ་རིའི་གང་ཟག་གི་ཡིད་ལ་སྐུ་ལུས་འཁོར་བའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན།”དཔེ་པང་།:Idézet2ཡོ་ཀའི་(Jókai) གྱིས་རང་གི་《སྐྱེ་མར་འདི་འགྲུལ་བར་བྱེད་》ཞེས་པའི་སྒྲུང་གི་ནང་གི་བར་ཀྲོ་ཕལ་(Barkó Pál) ཞེས་པའི་སྒྱུ་རུ་དེ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་ལ་གཞིར་བཟུང་ནས་བསྐྲུན་པ་རེད།

སྤྱི་ལོ་༡༨༨༤ ལ། དྲུ་ཀ་ཏི་ཝ་དར་(Duka Tivadar) གྱིས་ཅོ་མའི་རྩོམ་ཡིག་ཕལ་ཆེར་བསྒྱུར་ནས་པར་དུ་བསྐྲུན་པའི་དམིགས་ཡུལ་བཟོས་མོད། དེ་སྤྱི་ལོ་༡༨༨༥ ལ་དབྱིན་སྐད་དང་ཧངྒཱ་རིའི་སྐད་གཉིས་ཀར་བསྐྲུན་ཐུབ། སྤྱི་ལོ་༡༩༠༢ ལ་ཀལ་ཀུ་ཏྟ་ནས་ཨེ་ཤ་ཡ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ནང་དུ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་སྐུ་བརྙན་(མདུན་སྐུ) ཞིག་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༠༤ ལ་སྐྱེས་ཀའི་ལོ་རྒྱངས་༡༢༠ པར། ཁོང་གི་སྐྱེས་ཡུལ་གྲོང་ཚོར་ཇོ་མ་དགོན་རོན་(Csomakőrös) ཞེས་མིང་བཏགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༡༠ ལ་མཁས་པའི་སྤྱི་ཚོགས་(Akadémia) ནས་བང་མཚམས་སུ་རྗེས་དྲན་ཤོག་བྱང་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༢༠ ལ། ཏེ་ལེ་ཀི་ཕཱལ་(Teleki Pál) དང་ཕེལ་ཝིན་ཙི་ཏ་ཀཱཊ་ཛོལ་ཏཱན་(Felvinczi Takáts Zoltán) གཉིས་ཀྱི་ཐོག་མའི་འབད་རྩོལ་ལ་བརྟེན་ནས། 「ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་སྤྱི་ཚོགས」བསྒྲུབས། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༩༤༩ ལ་གུང་ཁྲན་པའི་རིག་གཞུང་སྲིད་ཇུས་ཀྱིས་བཀག་ངོས་བྱུང་། སྤྱི་ལོ་༡༩༢༨ ལ་བཀ་ཐཡ་ཨེར་ཝིན་(Baktay Ervin) གྱིས་ཟང་ལ་དང་ཕུག་ཏལ་གྱི་དགོན་པའི་རྩིག་ངོས་སུ་རྗེས་དྲན་ཤོག་བྱང་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༣༣ ལ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་ནི་རྒྱ་པན་(ཡ་ཕན) ནང་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་(ནང་བསྟན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་) ཡིན་པར་ངོས་བཟུང་བའི་ཡོ་རོབ་པའི་ཁྱིམ་མི་དང་པོར་གྱུར།[༡] དེ་ནས་ཁོང་གི་བང་མཚམས་ནི་ནང་བསྟན་པའི་གནས་མཆོད་(གནས་སྐོར་གྱི་གནས་ཆེན) དུ་གྱུར།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༢ ཟླ་བ་༤ པའི་ཚེས་༨ ལ་དཔེ་སྐྲུན་《ཐོལ་ན་ཡི་འཛམ་གླིང་བསྡུས་སྣང་》(Tolnai Világlapja) ལ་བོལྡོག་ཕ་ཡི་ཕར་ཀས་ཨིམ་རེ་(Boldogfai Farkas Imre) གྱིས་བྲིས་པའི་རི་མོ་ཞིག་དེར་བསྐྲུན། ཁོང་ནི་ཧངྒཱ་རིའི་ལྷ་རིག་མཁན་དུ་གྱུར་བའི་ཤོ་ཧེ་ཕཊ་ཡོ་སེཕ་ཨག་སི་ཊོན་(Schöfft József Ágoston) གྱི་ལམ་ནས་ཅོ་མའི་གདུང་ཆ་ཡིད་མོས་པར་བྱེད་འབད་དགོས་མཁན་གཅིག་པུ་དེ་ཡིན། དེ་སྔོན་ཅོ་མའི་གདུང་རི་རྒྱབ་ལྟ་བར་ཙམ་མཁྱེན་པ་རེད།[༡][༢] ཏོ་ཀི་ཨོ་ནང་གི་ཐཡི་ཤོ་(Taisho) སློབ་ཆེན་དུ་ཁྱི་མཁན་ཙོར་བ་གེ་ཟྰ (Csorba Géza) གྱིས་རྟེན་འབྲེལ་ཞིག་བསྐྲུན་ཏེ། ཅོ་མ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཚུལ་དུ་བཀོད་པའི་ལྷ་སྐུ་དེར་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༤༣ ལ་མ་རོ་ཤ་ཝཱ་ར་ཧེལ་(Marosvásárhely) དུ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་ཐོག་མ་བའི་སྤྱི་ལམ་སྐུ་བརྙན། དེ་ནི་ཧངྒཱ་རིའི་ས་ཆར་བཙུགས་པའི་དང་པོ་ཡིན།

སྤྱི་ལོ་༡༩༥༦ ལ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་སངས་རྒྱས་པའི་རིག་གཞུང་སློབ་གླིང་(Buddhológiai Intézet) བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༦༧ ལ་དགོངས་པའི་ལོ་རྒྱངས་༡༢༥ པར། ཧངྒཱ་རིའི་ས་འཛམ་རིག་གཞུང་སྤྱི་ཚོགས་(Magyar Földrajzi Társaság) ནས་「ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་རྗེས་དྲན་གྱི་རྟགས་དངུལ」བཙུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༦༨ ལ། ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་སྤྱི་ཚོགས་སླར་གསོ་བྱུང་སྟེ། དེའི་ལྟ་བ་ནི་མར་ཁེ་སི་དང་ལེ་ནིན་རིང་ལུགས། དེ་བཞིན་ཕིན་ལན་(ཧྥིན་) དང་ཨུ་གྷ་རུ་(ཨུགར) རིག་གཞུང་གི་ལྟ་བར་བཟུང་། དེའི་དུས་དེབ་「ཤར་ཕྱོགས་རྟོག་ཞིབ」(Keletkutatás) ཞེས་པར་དུ་བསྐྲུན། སྤྱི་ལོ་༡༩༧༢ ནས་༡༩༧༣ ལ། ཡ་ཀ་བོས་ཨོ་ཏོན་(Jakabos Ödön) གྱིས་རྐང་རྒྱབ་ནས་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་ལམ་རྗེས་བརྒྱུད། དེའི་ལམ་ཡིག་གི་དེབ་དེ་ཁོང་དགོངས་པའི་རྗེས་སྤྱི་ལོ་༡༩༨༣ ལ་「རྒྱ་གར་གྱི་ལམ་ཡིག」(Indiai útinapló) ཞེས་པར་བསྐྲུན། པར་སྐྲུན་ཁང་ནི་ཁེ་རི་ཏེ་རི་ཡོན་(Kriterion) ཡིན། སྤྱི་ལོ་༡༩༨༢ ལ་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་རྗེས་དྲན་ལ་ཕྱག་པེ་(བུད་དྷ་རིག་གཞུང་གི་མཆོད་རྟེན) ཞིག་ཧངྒཱ་རིའི་ས་ཆར་ཐོག་མར་བཙུགས་ཏེ། དེ་བུ་པེ་ཤཏ་(Budapest) ཞེས་པའི་གྲོང་ཆེན་གྱི་རྒྱུད་༡༥ པའི་ཁྲུས་ཚལ་ནང་ལ་གྲུ།

སྤྱི་ལོ་༡༩༨༤ ལ་སྐྱེས་ཀའི་ལོ་རྒྱངས་༢༠༠ པར། ཧངྒཱ་རིའི་ས་ཆར་བཞུགས་པའི་ནང་བསྟན་སྤྱི་ཁྱབ་(Buddhista Misszió) ནས་ཅོ་མའི་རྩོམ་ཡིག་ཚོ་བསྡུས་ཏེ། མཛེས་སྒྲིག་ལེགས་པོ་ཅན་གྱི་དཔེ་སྐྲུན་གསར་པ་ཞིག་བསྐྲུན་ནས་ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་ལ་རྗེས་དྲན་ཞུས། དེ་བཞིན་མཁས་པའི་པར་སྐྲུན་ཁང་(Akadémiai Kiadó) ནས་ཀྱང་ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་སྦྱར་གྱི་དེབ་སྙན་༤ པར་དུ་བསྐྲུན་པ་དེ་དག་དབྱིན་སྐད་གཞི་མ་ཡིན། དེ་ལྟར་ལོ་རྒྱངས་དེར་དགའ་སྟོན་གྱི་སྐབས་སུ། གཞོན་ནུ་ལྔ། བོ་བཱ་ལི་ཨིསི་ཏ་ཝཱན།(Bobály István) པོ་གཱཉ་དིའོརདི།(Pogány György) ཤཱ་ཕྲཱ་ནི་ཡོ་སེཕ།(Sáfrány József) ཤཱ་ར་དིའོརདི།(Sára György) ཤཱ་རོ་ཤི་ཨེར་ཝིན།(Sárosi Ervin) བཅས་གཉིས་ཀྱིས་ཅོ་མས་བོད་དུ་བསྡད་སྐབས་ཀྱི་གནས་ཁག་གལ་ཆེན་རྣམས་རྗེས་སུ་བརྒྱུད་དེ། བོད་ཀྱི་དགོན་པ་གསུམ་ཆར་ཡང་བསྐྱར་ཞལ་བཞེས་བྱས། དེའི་ལམ་འགྲུལ་སྐོར་གྱི་གློག་བརྙན་ཞིག་བསྒྲུབས་པ་དེ། ཧངྒཱ་རིའི་བརྙན་འཕྲིན་ལས་ཁུངས་(Magyar Televízió) ནས་སྟོན་བསྟན་བྱས། སྤྱི་ལོ་༢༠༠༧ ལ་སུ་ཏོ་དྷོལ་ཊ་(Sütő Zsolt) ཞེས་པའི་མ་རོ་ཤ་ཝཱ་ར་ཧེལ་(Marosvásárhely) གྱི་པར་བླངས་རིག་མཁས་པས་ཅོ་མའི་བོད་ཀྱི་འཚོ་བའི་ཡུལ་གྱི་གནས་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ལ་པར་རིས་དང་སྒྲ་ཟིན་ཐོ་བཀོད་བྱས། དེ་དག་རང་གི་ཉིན་དེབ་ཀྱི་བྲིས་ཐོ་དང་ལྷན་དུ་དྲ་བའི་ཐོག་ནས་ཀྱང་ཡོངས་བསྒྲགས་བྱས།

སྤྱི་ལོ་༡༩༩༨ ལ། ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་ནང་བསྟན་གཞི་རྩའི་(Buddhista Alapítvány) སྒྲིག་འཛུགས་མཛད་སྒོ་ཡིས། ནང་བསྟན་སློབ་ཆེན་(Buddhista Egyetem) བཙུགས། དེ་ནས་སྤྱི་ལོ་༢༠༠༤ ལ། ཧངྒཱ་རི་སློབ་ཆེན་(Magyar Egyetem) ཡང་མེས་པོའི་ལོ་རྒྱུས་སྔོན་མའི་སྦྱོང་བརྡར་དང་བཅས་ཏེ་ལག་བསྡམས།

སྤྱི་ལོ་༢༠༠༧ ལ། ཨར་དེ་ལིའི་(ཏྲངསིལ་ཝ་ནི་ཡ) པར་བླངས་རིག་མཁས་པ་སུ་ཏོ་དྷོལ་ཊ་(Sütő Zsolt) གྱིས་ཟླ་བ་མང་པོའི་རིང་འགྲུལ་བཞུད་བྱེད་སྐབས། ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒུད་དུ་ཅོ་མ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ས་གནས་གལ་ཆེན་ཡོངས་རྫོགས་བརྒྱུད་ནས། པར་རིས་དང་། སྒྲ་ཟིན་ཐོ། དེ་བཞིན་ལམ་ཡིག་ཟིན་ཐོ་བཅས་བཟོས། ལམ་ནས་ཕྱིར་ལོག་རྗེས་དེའི་སྙན་ཡིག་ཕྱེད་ཙམ་པར་དུ་བསྐྲུན་ཅིང་། རྣམ་གཞག་འདྲ་མིན་གྱི་ཚུལ་དུ་སྟོན་བསྟན་གསལ་བཤད་བྱས། ཁོང་ནི་ལོ་རབས་གཉིས་སྟོང་གི་ལོ་སྟོང་(༢༠༠༠) ལོ་རབས་ཀྱི་ཅོ་མའི་རྗེས་འབྲང་རྣམས་ལས་དབེན་པའི་ས་གནས་སོ་སོ་རྣམས་མ་ལུས་པར་མི་བརྗེད་པར་བྱེད་མཁན་དང་པོ་ཡིན། སུ་ཏོ་དྷོལ་ཊའི་འགྲུལ་བཞུད་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ནི། སྣ་ཚོགས་ལས་རྒྱལ་ཡོངས་ས་ཁམས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་(National Geographic Magazine) ནས་ཀྱང་ཤོག་ངོས་མང་པོར་ཁྱབ་པའི་ཡི་གེ་ཞིག་བསྐྲུན་ནས་ཅོ་མའི་སྐོར་གསལ་བསྒྲགས་བྱུང་།

སྤྱི་ལོ་༢༠༠༨ ལ། སྒེར་གྱི་ཐབས་ཤེས་ཤིག་ལ་བརྟེན་ནས། ཅོ་མས་ཟང་ལར་བཞུགས་པའི་སྡོད་ཁང་དང་། ཉེན་ཁ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་མཁར་རྫོང་སྐྱོབ་སྲུང་བྱེད་པའི་ལས་གཞི་ཞིག་འགོ་བཙུགས། ལས་གཞི་འདི་ནི་སྒེར་གྱི་སྦྱིན་དངུལ་དང་རྒྱལ་ཁབ་རིག་གཞུང་མ་དངུལ་ཁང་(NKA) གྱི་རྒྱབ་སྐྱོར་བརྒྱུད་མ་དངུལ་གཙོ་བོར་སྤྲད་པ་ཡིན། དེ་ནས་སྤྱི་ལོ་༢༠༡༠ ལ་བཟུང་「ཅོ་མའི་སྡོད་ཁང་གཞི་རྩ」ཞེས་པའི་མིང་ཡོད་དེ་ལྟར་དེ་ནས་བསྐྱར་གཅོད་བྱེད། དེའི་ཆང་ཞོར་(ལག་རྩལ) ལྟ་སྐྱོང་ནི་「རིག་གནས་སྤྱི་རྒྱལ་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེད་ལས་ཁུངས」(KÖSZ) ལུས་ནས་བསྒྲུབ། ལས་གཞི་འདི་ནི་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་མཁན་(ཡིད་འཕྲོག་པ་) རྣམས་ཀྱི་ལས་དོན་དང་ས་གནས་ཀྱི་ལག་རྩལ་ཉམས་མྱོང་ལ་བརྟེན་ནས། སྲོལ་རྒྱུན་ལག་རྩལ་ཡར་རྒྱས་གཏོང་བའི་ཐོག་ནས་མཁར་རྫོང་སླར་གསོ་བྱེད། གུ་ལི་ཡཱཤ་ཏི་བོར་(Gulyás Tibor) ཞེས་པའི་པར་ལེན་མཁན་གྱིས་འཕྲུལ་དེབ་དང་ལྡན་པའི་འབྱུང་འཕྲེལ་ཡིག་སྒྲོམ་སྒྲུབ་པར་བྱེད། དེ་དག་གི་གཞི་རྩའི་རྒྱུན་སྦྱོང་དམིགས་ཡུལ་དུ། ཅོམ་གྱིས་ནང་དུ་དབང་ཆའི་སྐབས་སུ་གཞན་པའི་ས་ཆ་རྣམས་ཀྱང་སླར་གསོ་བྱེད་རྒྱུར་བཟུང་ཡོད།

གཙོ་བོའི་རྩོམ་ཆེན་ཁག

• 《བོད་དབྱིན་ཚིག་མཛོད་ལ་སློང་བའི་རྩོམ་རིག》 (ཀལ་ཀུ་ཏྟ། ༡༨༣༤; བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༨༤) — Essays Towards a Dictionary Tibetan and English
• 《དབྱིན་སྐད་དུ་བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་པའི་དེབ་ཆེན》 (ཀལ་ཀུ་ཏྟ། ༡༨༣༤; བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༨༤) — A Grammar of the Tibetan Language in English
• 《ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་རྩོམ་ཡིག་ཚོ་བསྡུས》 (༡༨༨༥, ༡༩༨༤) — Kőrösi Csoma Sándor dolgozatai
• 《ལེགས་སྦྱར། བོད། དབྱིན་གསུམ་ཚིག་མཛོད་ལེའུ་དང་པོ།་གཉིས་པ།་གསུམ་པ།》 (ཀལ་ཀུ་ཏྟ། ༡༩༡༠, ༡༩༡༦, ༡༩༤༤; བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༨༤) — Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary I-III.
• 《བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ལ་དཔྱད་པ།》 (ཀལ་ཀུ་ཏྟ། ༡༩༡༢; བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༨༤) — Tibetan Studies
• 《སངས་རྒྱས་ཀྱི་མི་ཚེ་དང་གསུང་ཆོས།》 (ཀལ་ཀུ་ཏྟ། ༡༩༥༧) — The Life and Teachings of Buddha (Bukarest, 1972, 1982 — Buddha élete és tanításai)

ཐོན་ཁུངས

↑ csoma.blog.hu: "Miért kell megmenteni Csoma egykori, himalájai házát?". csoma.blog.hu. 2008-08-30. Retrieved 2011-12-20. 

ཆ་འཕྲིན་མང་བ།

• ཅོ་མའི་བསྡུ་སྒྲིག – mta.hu
• སོ་མའི་ཁང་པའི་གཞི་འཛུགས། – སོ་མའི་དྲན་རྟེན་ས་ཁུལ་སྲུང་སྐྱོབ་དང་རྒྱུན་སྲིང་།
• Magyar életrajzi lexikon ༡ (ཀ–ཀ)
• བོད་རིག་པ་སྲོལ་གཏོད་མཁན་ Sándor Kőrösi Csoma དང་ཧང་གྷ་རིའི་ཚན་རིག་ཁང་གི་ཤར་ཕྱོགས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་ནང་ཁོང་གི་མཛད་རྗེས་དང་།
• Sándor Csoma Kőrösi ཧང་གྷ་རིའི་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་གྱི་ Archiválva ༢༠༡༨ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༧ ཉིན། ཝེ་བྷེག་འཕྲུལ་ཆས་ སུ །
• སན་ཏོར་ཅོ་མ་ཀོ་རོ་སི་ཡི་མི་ཚེ་དང་བརྩམས་ཆོས།
• ཧི་མ་ལ་ཡའི་སྔོན་པོ། སན་ཏོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་རྐང་རྗེས་ལ་གནས་སྐོར་བྱེད་པ། ༢༠༠༧
• KőrösiCsoma.lap.hu – འབྲེལ་མཐུད་བསྡུ་རུབ།
• གླེན་པ་དེས་ཁྱེད་ལ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད་དབང་དུ་བསྡུ་བར་ཕན་ཐོགས་མི་ཐུབ ། དཀར་ཆག ༢༠༡༡ ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༢༥
• སན་ཏོར་ཅོ་མ་ཀོ་རོ་སིའི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས།
• Tusnády László (2018-01-28). "Csokonai Vitéz Mihály, Kőrösi Csoma Sándor kortársa". irodalmilap.net. Archived from the original on 2018-07-02. Retrieved 2021-02-09. 
• ཨ་ཊི་ལ་ཊི་ས་བྷོ། སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་ཁོ་སོ་མའི་ཕྱིར་ལོག ཀོ་རུཀ། ༡༩༧༩། ཤོག་གྲངས་༩༢༦ནས་༩༢༩
• ཕ་ཡུལ་དུ་ཀོ་རོ་སིའི་སན་ཌོར་ཅོ་མ།
• ཊེ་རེ་བྷེས་ ཨེ་ཤེ་ཡའི་གློག་རྡུལ་ཚོང་ཁང་གི་ ཀོ་རོ་སི་བསྡུ་རུབ་ ཕྱུག་པོ།

རྩོམ་རིག

• བཀ་ཊེ་ཨེར་ཝིན ། འཛམ་གླིང་གི་མགོ་ལ། བོད་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་(Sándor Kőrösi Csoma) གྱི་རྐང་རྗེས་འོག་ཏུ། (Budapest, 1930, 1934)
• མག་ཡར་གྷི་ཛོ་ ༡༩༣༤: སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་ – མི་དང་ཚན་རིག་པ། རྒྱལ་ཡོངས་རིག་གནས་གཉིས་པ་། ༡༢༩-༡༤༥།
• Baktay Ervin: གདན་ས་གསུམ་ནས་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད་བར། སན་ཏོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་མི་ཚེ། (བུ་ཌ་པེས་ཊི། ༡༩༤༢)
• ཨེར་ཝིན་བྷག་ཊེ་: སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་ (བུ་ཌ་པེས་ཊི། ༡༩༦༢ དང་། ༡༩༦༣ དང་། ༡༩༨༡ དང་། ༡༩༩༩)
• ཇོ་ཛེ་ཧྥ་ཊེར་ཇེག རྩོམ་སྒྲིག་པ། ཤེས་ཡོན་དཔེ་མཛོད་ཀྱི་བསྡུ་སྒྲིག་ནང་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་ཡིག་ཆ ། ཤར་ཕྱོགས་ཞིབ་འཇུག (༡) ཧང་གྷ་རིའི་ཚན་རིག་སློབ་གླིང་གི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། བུ་ཌ་པེས་ཊི། ༡༩༧༦
• Ernő Hetenyi : སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་ཡིས་ཡིག་ཆ་བཟོས། བུ་ཌ་པེསཊ། ༡༩༨༢ ISBN ༩༧༨༩༦༣༠༠༠༦༣༨༥།
• ཨེ་ལེག་སེ་ཊི་རི ། སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་ (བུ་ཁེ་རེསཊ། ༡༩༧༩)
• ཨོ་ཌོན་ཇ་ཀ་བོས ། རྒྱ་གར་གྱི་འགྲིམ་འགྲུལ་ལོ་ རྒྱུས། ཀྲི་ཊི་རི་ཡོན། བུ་ཁེ་རེས། ༡༩༨༣
• ཇོ་ཛེཕ་ཊེར་ཇེག (རྩོམ་སྒྲིག) སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་ (Budapest, 1984)
• སེ་ཊི་རི་གློག་ཤུགས། སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ། (བུ་ཁེ་རེས། ༡༩༨༤)
• ཇེན་ནོ་ཟ་གོ་ནི། སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་(Bucharest, 1984)ཡི་དཔེ་དེབ་ཐོ་གཞུང་།
• སན་ཏོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་ཡིག་སྒམ། (༡༩༨༤)
• ཕེ་རེན་སི་སི་ལ་གྷི་: འདི་ནི་སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་(Sandor Kőrosi Csoma) གྱི་འཚོ་བ་སྐྱེལ་སྟངས་རེད། (2nd ed.) བུ་ཌ་པེས་ཊི་ ༡༩༨༤ མོ་ར་ཀེ་ ཤོག་གྲངས་ ༢༡༡ པར་རིས། ༼འདི་ལྟར་ཁོ་རང་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཡོད།
• Ervin Sárosi: ནུབ་ཕྱོགས་བོད་དུ་གནས་སྐོར་བྱེད་སྐབས། (Kossuth དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། Budapest, 1986)
• སན་ཏོར་སོ་མ་ཀོ་རོ་སིའི་དྲན་རྟེན་དེབ། ཀོ་ཝ་སི་ན-སོ་མ་ཀོ་རོ་སི། ༡༩༩༢
• ཕེ་རེན་སི་སི་ལ་གྷི་ཡིས་ "ཁོང་གིས་ཧང་གྷ་རིའི་མི་རིགས་ཀྱི་འཚོ་གནས་འཚོལ་བ་རེད།" (བསྐྱར་ཞིབ་དང་། རྒྱ་བསྐྱེད་པར་སྐྲུན།) བུ་ཌ་པེས་ཊི་༡༩༩༢། ཤར་ཕྱོགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤོག་ངོས་༢༣༥།
• ཀོ་རོ་སི་ཨེར་ནོ་ཕ་བྷི་ཡན་(རྩོམ་སྒྲིག) ཀོ་རོ་སི་ཡི་སན་ཌོར་སོ་མའི་རྐང་རྗེས་སུ། ༡༩༩༣
• བྷར་ནར་ཌི་ལེ་ཀ་ལོ་ཀ། སན་ ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་གསར་པ། ཨ་ཀ་ཌེ་མི་ཡའི་ཀི་ཡ་ཌོ ། ༡༩༩༨
• ཇཱ་ནོ་སི་ཀུ་བྷ་སེག་: ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད་ཀྱི་ཧང་གྷ་རིའི་དབེན་པ། ལོ་རྒྱུས་དང་ས་ཆའི་རྒྱབ་ལྗོངས་ལྡན་པའི་སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་མི་ཚེ། བུ་ཌ་པེས་ཊི་༡༩༩༩། ཨེམ་སི་ཊོར་ཊི། ཀུཊ། ཀེ་ཀེ་ཕཊ། ཤོག་ངོས་༢༦༣། [༢༤] ཊི།
• པེ་ཊར་མཱར་ཅེལ། ཀོ་རོ་སི་ སོ་མའི་དངོས་ཡོད་ཀྱི་པར་རིས་ལ་ཕྱོགས་པ། ཕུ་སི་ཀི་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ ། ༢༠༠༣
• སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་ – བདེན་པ་འཚོལ་ཞིབ ། ed. ཇོ་ཛེ་ཧྥ་གྷ་ཛ་ཌ་དང་། ཨེ་ཊེལ་ཀ་ས་བྷོ། ཨེ་ཝ་ཕེ་རེན་ཆི་ཨ་ཊི་ལ་ནེ་སཱ་ཛ་སི། སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་མང་ཚོགས་རིག་གནས་མཐུན་ཚོགས། ཀོ་ཝ་སི་ན། ༢༠༡༥
• བླ་མ་སོ་པེལ། འོད་གསར་པའི་ནང་སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མའི་གལ་གནད ། ནང་པའི་སྒོམ་རྒྱག་སའི་ལྟེ་གནས་ཁང་། བུ་ཌ་པེསཊ། ཏར། ༢༠༡༧
• ཉེ་ཆར་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་འོད་སྣང་འོག་སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་དང་ ། རྩོམ་སྒྲིག རྩོམ་སྒྲིག མོལ་ནར་ཝིལ་མོས་དང་། སེ་ཀེ་ལི་ཕོལཌ་ཐེབས་རྩ་ཁང་། སི་ཁི་སེ་རེ་ཌ། ༢༠༡༩ ( སེ་ཀེ་ལི་དཔེ་མཛོད་ཁང་ ། )
• སན་ཌོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ། ང་ཚོའི་ལས་དབང་གི་དྲི་བ ། ed. ཨེ་ཝ་ཕེ་རེན་སི་ནེ་སི་ཟོ་སི་དང་། ཇོ་ཛེ་ཧྥ་གྷ་ཛ་ཌ། སན་ཏོར་ཀོ་རོ་སི་སོ་མ་མང་ཚོགས་རིག་གནས་མཐུན་ཚོགས། ཀོ་ཝ་སི་ན། 2021

རྟོག་རྩོམ

• བྷཱན་ཕོར་རེ་ཛལ་མ། (Baán Forray Zelma): 《འཁྱམས་པོའི་སི་ཀུ་ལིའི་སྐར་མ།》 (བུ་པེ་ཤཏ། ལོ་བཀོད་མེད།)
• སན་ཏོ་གིའོརདི། (Szántó György): 《སྐྱེ་སྡིངས།》 (བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༢༩)
• ཁོལ་ནོ་ཀི་ཡེ་ནོ། (Cholnoky Jenő): 《ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར། མི་ཚེའི་སྒྲུང་།》 (བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༤༠, ཨ་ཐེ་ནའུམ་པར་སྐྲུན། དེབ་ཤོག ༢༨༧)
• ཀོར་ད་ཨིསི་ཏཱན། (Korda István): 《ལམ་ཆེན།》 (བུ་ཀ་རེསི། ༡༩༥༦)
• བཀ་ཐཡ་ཨེར་ཝིན། (Baktay Ervin): 《རྒྱང་རིང་བའི་སའི་འཁྱམས་པོ།》 (བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༣༤, ༡༩༦༠)
• ཀོར་ད་ཨིསི་ཏཱན། (Korda István): 《ལམ་ཆེན། ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་མི་ཚེའི་སྒྲུང་།》 (པར་རིས་མཁན་ཨར་ཀོ་ཤི་ཨིསི་ཏཱན་གྱིས་བྲིས།) བུ་ཀ་རེསི། ༡༩༧༨, ཁེ་རི་ཏེ་རི་ཡོན་པར་སྐྲུན། དེབ་ཤོག ༣༢༠
• དཱ་ཝིད་ཨན་ཏཱལ། (Dávid Antal): 《ཞབས་ཏོག་སློབ་ཕྲུག ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་ན་གཞོན་དུས།》 (མི་ཚེའི་སྒྲུང་།) བུ་པེ་ཤཏ། ༡༩༨༣, མོ་ར་པར་སྐྲུན། དེབ་ཤོག ༢༠༡, པར་རིས་དང་བཅས།
• ལེ་ཀ་ལོ་ཁ་, བེར་ནར་ཏ། (Bernard Le Calloc'h): 《ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་ལམ་ཡིག》 (པ་སྒྱུར་བ་ཨོཏ་ཝོཤ་ལ་ཡོས།) བུ་པེ་ཤཏ། ༢༠༠༠, པིཥྐི་པར་སྐྲུན། དེབ་ཤོག ༡༤༣
• མུལ་ནེར་ཨན་དྲཱཤ། (Müllner András): 《ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར།》 བུ་པེ་ཤཏ། ཡེ་ཨེ་ཀེ་–ཁི་ཡ་རཱཊ་པར་སྐྲུན། ༢༠༠༠
• སུ་ཏོ་དྷོལ་ཊ། (Sütő Zsolt): 《ཧི་མ་ལ་ཡ་སྔོན་པོ། བོད་དམར་པོ།》 (༢༠༠༨)
• ལན་ཙོར་ཀ་གྰ་བོར། (Lanczkor Gábor): 《མ་ལ་རི་ནད།》 པེ་ཅི། ཉིལཏ་ཧྥོ་རུམ། ༢༠༡༠

གློག་བརྙན

• 《ཀོ་རོ་ཤི་ཅོ་མ་ཤཱན་དོར་གྱི་རྗེས་ལ་》 — གློག་བརྙན། སྐར་མ་༦༠, སྤྱི་ལོ་༡༩༨༤, གཙོ་སྒྲིག་པ་དང་སྟོན་ཐེན་པ། ཤཱ་ཕྲཱ་ནི་ཡོ་སེཕ།
• 《འཛམ་གླིང་གི་རྩེ་མོར་བགྲོད་པའི་རྟགས་ལམ།》 — སྐར་མ་༡༣ རེ་རེར་སྐར་མ་༡༣ ལྡན་པའི་གློག་བརྙན་ཚོགས་སྡེ། སྟོན་ཐེན་པ། སེ་ཀེ་ཡེ་ཨོར་ཤོ་ལྱ། (Székely Orsolya), སྤྱི་ལོ་༡༩༩༥
• 《ཅོ་མའི་གཏམ་རྒྱུད།》 (Csoma legendárium)
• 《ཟང་ལ། ཅོ་མའི་རྗེས་མཚན།》 (Zangla – Csoma nyoma) — སྟོན་ཐེན་པ། བོན་ཏ་ཛོལ་ཏཱན། (Bonta Zoltán), སྤྱི་ལོ་༢༠༠༨
• 《བོད་དམར་པོ།》 (Tibetvörös) — པར་བླངས་གློག་བརྙན། སྤྱི་ལོ་༢༠༠༩, རྩོམ་པ་པོ། སུ་ཏོ་དྷོལ་ཊ། (Sütő Zsolt)